Życie chrześcijan jako życie w Chrystusie

według św. Pawła

Kieleckie Studia Teologiczne 1(2002)cz. 1, s. 168n

W listach Pawłowych niejeden raz spotykamy
określenia, które można zaszeregować jako
sformułowania „w Chrystusie”. Jest ich nawet wymownie
dużo. Liczba tekstów, w których one występują
dochodzi do dziewięćdziesięciu (dokładna liczba zależy
od przyjęcia takiego czy innego wariantu tekstu)[1].
Ich obecność stanowi nawet jedną z cech charakterystycznych pism
składających się na corpus paulinum i tym samym teologii czy
duchowości Pawłowej. Czy mamy tu do czynienia z czymś
ważnym i jeśli tak, to dlaczego i w jakim stopniu? Czy życie
chrześcijan to życie w Chrystusie?

1. Sformułowania
„w Chrystusie” a dzieje stworzenia - zbawienia

By podjąć próbę odpowiedzi na
te pytania trzeba najpierw przyjrzeć się samym sformułowaniom,
które ewentualnie można by zaklasyfikować jako
sformułowania „w Chrystusie”. Następnie należy
przynajmniej krótko zaznajomić się z tym, co same
sformułowania oraz teksty, które je zawierają,
mówią o naszym życiu chrześcijan. Już teraz warto
podkreślić, że uzyskana w ten sposób panorama będzie
dotyczyła tak całości jak i różnych elementów
naszego życia uczniów Chrystusa. Można przedstawić to w
następujący sposób.

Szereg tekstów dotyczy odkupienia i Nowego
Przymierze. Bóg był w Chrystusie pojednując świat ze
sobą samym (2 Kor 5,19). W
Chrystusie ludzie dostępują usprawiedliwienia nie na mocy swoich
ludzkich uczynków (Ga 2,17), ale z
łaski na mocy odkupienia, które jest właśnie w Chrystusie
Jezusie (Rz 3,24, por. 3,23). W
Chrystusie Bóg prowadzi chrześcijan w swoich przemierzającym
dzieje triumfalnym pochodzie (2 Kor 2,14).
Miłość Boża w Chrystusie Jezusie Panu naszym jest tak
mocna, że nic nie może nas oddzielić od Niego (Rz 8,39).
Pokój Boży strzeże serca chrześcijan w Chrystusie Jezusie
(Flp 4,7). W Chrystusie Bóg Ojciec
ku swoje chwale (czyli i dla naszego dobra) czyni zadość wszystkim
naszym potrzebom (Flp 4,19). Darmowym
darem Boga, czyli Jego radosną łaską (ca,risma) jest życie wieczne w Chrystusie Jezusie Panu naszym
(Rz 6,23).

Między innymi również
sformułowania „w Chrystusie” służą by
mówić o nowym status quo, jakie jest udziałem człowieka,
który staje się chrześcijaninem. Czyli chodzi o wskazanie czy
przedstawienie itp. bardzo pomyślnej dla człowieka zmiany, bez
której nie ma zbawienia. Począwszy od chrztu chrześcijanie
mają rozumieć, że umarli dal grzechu i że żyją
dla Boga w Chrystusie Jezusie (Rz 6,11). Przez wiarę w Chrystusie Jezusie
chrześcijanie stają się (ponownie?, pełniej?) dziećmi
Bożymi (Ga 3,26). W Chrystusie łaska Boża została udzielona
chrześcijanom (1 Kor 1,4). W Nim zostają oni uświęceni
żyją jako tacy (1 Kor 1,2).

Według Apostoła chrześcijanin (po
prostu, jeśli wolno tak powiedzieć, bo przecież chodzi o ogromny
dar Boży) jest „w” Chrystusie (np. 1 Kor 1,30). Jeśli
ktoś jest w Chrystusie, to jest on nowym stworzeniem (2 Kor 5,17,
por. Rz 16,7). Kościół to Kościół w Bogu Ojcu
i w Panu Jezusie Chrystusie (1 Tes 1,1).

Trzeba więc powiedzieć, że wielorakie
„być w Chrystusie” stanowi zasadniczą cechę chrześcijanina,
Kościoła, ekonomii Nowego Przymierza i pełni czasu. Być
zbawionym to być w Chrystusie; analogicznie nie być w Chrystusie to
nie być zbawionym. Z tym, że to „być w Chrystusie”
ma charakter jak najbardziej dynamiczny. Trzeba tu mówić o prawdziwym
życiu w Chrystusie. Zresztą jedyną alternatywą byłaby
tu śmierć czy zniszczenie wieczne (1 Kor  15,22: „I jak w Adamie wszyscy
umierają, tak też w Chrystusie wszyscy będą
ożywieni”; por. 2 Tes 1,9: „Jako karę poniosą oni
wieczną zagładę z dala od oblicza Pańskiego i od
potężnego majestatu Jego”). Do naszych braci i sióstr z
Koryntu Apostoł pisze, że nawet gdyby mieli oni licznych
pedagogów w Chrystusie, to mają oni tylko jednego ojca. Jest nim
właśnie św. Paweł, który przez ewangelię
dał im życie w Chrystusie (1 Kor 4,17). Chrześcijanie z
Tesalonik są wezwani do składania w każdej sytuacji
dziękczynienia, bo właśnie to jest co do nich wolą Boga
Ojca w Chrystusie Jezusie (1 Tes 5,18). Sam Apostoł czyni wszystko ze
względu na nagrodę związaną z wezwaniem, jakie Bóg
Ojciec kieruje do nas w Chrystusie Jezusie.

Chronologicznie teksty z formułami „w
Chrystusie” w tzw. listach autentycznych św. Pawła odnoszą
się do trzech zasadniczych etapów dzieła stworzenia -
zbawienia: do przeszłości, teraźniejszości i przyszłości.
Czyli w pewnym sensie można powiedzieć, że chodzi
całość dziejów zbawienia[2].
Po pierwsze mamy dzieło zbawienia ukazane jako już dokonane w
Chrystusie (por. np. Rz 3,24: „a dostępują usprawiedliwienia
darmo, z Jego łaski, przez odkupienie które jest w Chrystusie
Jezusie”). Z tym, że w pewnym sensie jego wypełnienie
można byłoby nawet uważać za pokrywające się
dziejami zbawienia (por. 2 Kor 5,19: „Bóg [tzn. Ojciec]
był w Chrystusie jednając świat ze sobą”).
Następnie mamy naszą doczesność, teraźniejszość.
Także ona jest czasem i miejscem panowania Chrystusa i w ten sposób
historią i geografią odkupienia, przemiany na lepsze, zbawiania,
nowego stworzenia, odnowy i dopełnienia (por. np. 2 Kor 5,17:
„Jeżeli więc ktoś jest w Chrystusie, jest nowym stworzeniem.
To, co dawne, minęło, a oto wszystko stało się nowe”;
Rz 16,7: „Pozdrówcie Andronika i Juniasa (...), którzy
przede mną stali się w Chrystusie”). Po trzecie mamy teksy
dotyczące eschatologii, losu umarłych, zmartwychwstania na zbawienie
przy końcu czasów oraz życia wiecznego (por. np. 1 Kor
15,22: „I jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie
wszyscy będą ożywieni” oraz Rz 6,23:
„zapłatą za grzech jest śmierć, a łaska przez
Boga dana to życie wieczne w Chrystusie Jezusie, Panu naszym”)[3].
Chrystus jednoczy więc w sobie w sposób bardzo radykalny. Nie od
rzeczy będzie tu przypomnieć, że eschatologia u św.
Pawła nie redukuje się jedynie np. do wymiaru czasowego (rozumianego
jako następstwo właściwie „w linii prostej”), ale
zawiera w sobie również i „schemat” wertykalny. To co
niebieskie łączy się z tym co ziemskie: i ta, wydawałoby
się niemożliwa rzecz, dokonuje się w Chrystusie. Na tym polega
zbawienie. Przez Jego zmartwychwstanie i Jego bycie Panem chrześcijanin
już teraz „posiada” Chrystusa, jest w Nim (por. Ga 2,20:
„Teraz zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie
Chrystus. Choć nadal prowadzę życie w ciele, jednak obecne
życie moje jest życiem wiary w Syna Bożego, który umiłował
mnie i samego siebie wydał za mnie”; Flp 3,8). W ten zaś
sposób (powiedzmy roboczo) poprzez antycypację zostaje
rzeczywiście uobecnione (jest dla nas osiągalne) eschatologiczne
wypełnienie Bożych dobroczynnych zamiarów (por. np. bardzo
śmiałe i frapujące stwierdzenia o avrrabw,n,
„zadatku” w 2 Kor 1,22; 5,5; Ef 1,14)[4].
Przyszłość pełni zbawienia i życia stoi więc
otworem przed stworzeniami nie tylko jako przyszłość
chronologiczna.

2. „Chrystus”
i „Jezus” u św. Pawła

Sformułowania „w Chrystusie”
służą Apostołowi by mówić o rzeczy bardzo
ważnej, o związku Chrystusa z nami i o naszym związku z
Chrystusem. Poszczególne teksty z formułami „w
Chrystusie” wydają się układać w
następujący ciąg: „już dokonane” ->
„wciąż dokonywane” -> „mające otrzymać
wypełnienie”.

Istnieje pogląd, iż tym trzem grupom
tekstów czy raczej etapom dopełniania zbawienia i tym samym
dopełniania dziejów stworzenia jakoś odpowiadają  tytuł (i imię własne)
„Chrystus” oraz imię własne „Jezus”. I jedno
i drugie określenie spotykamy w formułach w Chrystusie. Za
przykład niech posłuży Rz 6,11: „Tak i wy rozumiejcie,
że umarliście dla grzechu, żyjecie zaś dla Boga w
Chrystusie Jezusie”. Czy w wypadku określeń
„Chrystus” i „Jezus” będzie chodziło o
jakieś różnice jedynie np. w aspekcie etymologiczny?
Łatwo się też przekonać, że określenia
„Chrystus” i „Jezus” często są rozumiane
(przynajmniej potocznie) nawet jako synonimy. Czy jest to słuszne? Czy
było tak zawsze? Czy nie redukuje się w ten sposób
skierowanego do nas także za ich pomocą zbawczego przesłania?
Jak wiadomo, w znaczeniu pierwszym cristo,j
znaczy tyle co „namaszczony”. Mamy tu odniesienie do konsekracji,
do wyboru ze względu na określone (zbawcze) zadanie, do nadania misji
(np. prorockiej, kapłańskiej czy królewskiej). Omawiany termin
mówi również o pozycji, o statusie namaszczonego: zajmuje on
miejsce szczególne, wyższe rangą od innych. Jest to miejsce
adekwatne do otrzymanej misji. Namaszczony nie uzurpuje sobie zadania.
Podejmuje swą misję nie tylko (a przynajmniej nie w pierwszym
rzędzie) ze względu na siebie. Ze swej strony imię własne
„Jezus” (Ieshua, Ioshua)[5],
które znaczy „YHWH zbawia”, „YHWH jest
zbawieniem”, jednoznacznie przypomina, skąd zbawienie przychodzi.
Jednak czy corpus paulinum zna i respektuje rozróżnienie
„Chrystus” - Jezus? Czy korzysta z niego? A jeśli tak, to czy
w ten sposób rzeczywiście stara się przekazać coś
ważnego? W każdym razie Jezus Chrystus, jak przedstawiają Go np.
teksty z formułami „w Chrystusie”, to Ten, w którym i
przez którego na naszą rzecz zostaje urzeczywistnione Boże
dzieło zbawienia. Jako taki „sytuuje się” On i
„działa” nie tylko w „już dokonanym”.
Zupełnie skutecznie rozciąga On swoje suwerenne panowanie
również na naszą doczesność, na czas
poprzedzający Jego powrót w chwale i mające się wtedy dopełnić
zmiany. Towarzyszy On swoim wyznawcą. Jest dla nich gwarantem pomyślnego
zwieńczenia dziejów. To w Nim również dopełni
się, już na sposób ostateczny, pełny oraz nie
odwołany Boży zbawczy plan: zwycięstwo miłości i
życia nad grzechem i śmiercią oraz udzielenie pełni
życia i istnienia (np. Rz 8,17: „Jeżeli zaś jesteśmy
dziećmi, to i dziedzicami: dziedzicami Boga, a
współdziedzicami Chrystusa, skoro wspólnie z Nim cierpimy po
to, by też wspólnie mieć udział w chwale”). W takim
razie tytuł Cristo,j
(„Namaszczony”, „Mesjasz”) wydaje się
nawiązywać czy bardziej podkreślać „miejsce” i
„rolę” (misję - powołanie) Zbawiciela. Natomiast
imię „Jezus” (które oznacza „YHWH zbawia”,
„YHWH jest zbawieniem”) zdaje się bardziej bezpośrednio
wskazywać na Boga jako Tego, który działa przez swego
Wysłannika. W wypadku imienia własnego „Jezus” być
może chodziłoby jednocześnie o jednoznaczne wskazanie, o kogo
chodzi: o Jezusa z Nazaretu, którego św. Paweł i inni
chrześcijanie wyznają jako Mesjasza - Pomazańca (gr. Cristo,j) nie tylko obiecanego ale
rzeczywiście już posłanego przez wiernie dochowującego
swych obietnic Boga[6].
Ze swej strony tytuł (i następnie także imię własne)
„Chrystus” odnosiłoby się bardziej bezpośrednio
(przynajmniej początkowo) do misji, do roli Zbawiciela w urzeczywistnieniu
planu zbawienia[7].

3. Struktura
sformułowań „w Chrystusie” a zawarte w nich
przesłanie

W corpus paulinum spotykamy także
sformułowania typu „w Panu” (np. Flp 4,1-2.4: „Przeto,
bracia umiłowani, za którymi tęsknię - radości i
chwało moja! - tak stójcie mocno w Panu, umiłowani! Wzywam
Ewodię i wzywam Syntychę, aby były jednomyślne w Panu.
(...) Radujcie się zawsze w Panu; jeszcze raz powtarzam: radujcie
się!”), „w Ojcu” (np. 1 Tes 1,1: „Paweł,
Sylwan i Tymoteusz do Kościoła Tesaloniczan w Bogu Ojcu i Panu Jezusie
Chrystusie. Łaska wam i pokój!”), „w Duchu
Świętym” (np. Rz 8,9: „Wy jednak nie jesteście w
ciele, ale w Duchu, jeśli tylko Duch Boży w was mieszka. Jeżeli
zaś kto nie ma Ducha Chrystusowego, ten do Niego nie należy”).
Jeśli zestawić je z określeniami „w Chrystusie”, to
łatwo zauważyć np. następujące dwie różnice[8].
Po pierwsze Apostoł dużo częściej posługuje się
określeniami „w Chrystusie” niż pozostałymi.
Druga  różnica jest
niemniej znamienna i intrygująca. Otóż teksty z tzw.
listów autentycznych św. Pawła z formułami typu „w
Panu” i „w Duchu” odnoszą się jedynie (jeśli
wolno tak powiedzieć) do życia doczesnego chrześcijan. Jak
widzieliśmy, inaczej ma się sprawa w wypadku sformułowań
„w Chrystusie”. Odnoszą się one także np. do
eschatologicznej przyszłości zbawienia wiecznego. Czy takie
różnice w zastosowaniu formuł „w Chrystusie”,
„w Panu” i „w Duchu” są czymś chcianym przez
Apostoła? Trudno odpowiedzieć na to pytanie. Różnice te
pozostają jednak faktem. Łatwo też sprawdzić, że
także większość tekstów z tzw. listów
autentycznych św. Pawła, w których spotykamy formuły
„w Chrystusie” odnosi się właśnie do naszej
doczesności. Zresztą Apostoł na niejeden sposób daje
wyraz przeświadczeniu i doświadczeniu (czy stara się
przekonać adresatów), że także nasze doczesne
„teraz” w swej integralności należy rozumieć jako znajdujące
się pod zupełnym, dobroczynnym panowaniem Zbawiciela.
Również nasze życie doczesne stanowi integralną i bardzo
ważną część planu - dzieła zbawienia, nie jest
poza nawiasem Bożych zbawczych zainteresowań i działań.
Także i w jego wypadku ani pierwsze ani ostatnie słowo nie
należy więc do zła, grzechu, śmierci i wszelakich ich
sprzymierzeńców czy mocodawców. Na właściwy sobie
sposób pokazują to wszystkie z wymienionych sformułowań.
Już teraz w doczesności życie chrześcijan jest życiem
w Chrystusie Panu, Duchu Świętym i w Bogu Ojcu. Jest to życie
przez Nich udzielone, odnowione, inspirowane, z Nimi związane, przez Nich
zabezpieczane i prowadzone do wiecznej, nieskończonej pełni.
Stosując te sformułowania Apostoł jakby chciał
umieścić akcent na doczesności, na naszej obecnej sytuacji. W
sumie tekstów tych jest dużo, bo około stu
pięćdziesięciu (dokładne dane zależą np. od
rozwiązań przyjętych co do wyboru wariantów tekstu). To tak,
jakby Apostoł chciał umieścić akcent na życiu
doczesnym wyznawców Chrystusa rozumianym jako pewien
„odcinek”, pewna „długość” czasu i
przestrzeni, i które przebiega „w” Chrystusie Panu,
„w” Duchu Świętym oraz „w” Bogu Ojcu,
„w” Ich panowaniu, „w” Ich wszechmocy i bezinteresownej
miłości a nie w śmieci czy w grzechu, w zależności od
skutków postępku Adama[9].

Co do samych sformułowań w Chrystusie, to
trzeba przyznać, że mamy tu do czynienia także
różnorodnością ich typów (niniejszy wykaz odnosi
się do całego Nowego Testamentu, jeśli dana formuła w
pismach nowotestamentalnych pojawia się więcej niż jeden raz, to
nie ma „np.”):

1.    evn Cristw/,  evn tw/| Cristw/| („w
Chrystusie”, w drugim sformułowaniu pojawia się rodzajnik,
tutaj przyjmujemy to samo tłumaczenie polskie, por. odpowiednio np. Rz 9,1
i 1 Kor 15,22)

2.    evn Cristw/| VIhsou/ („w Chrystusie
Jezusie”, np. Rz 6,11; do podgrupy tej można zaliczyć
także sformułowanie  evn ga.r Cristw/| VIhsou/, np. 1
Kor 4,15)

3.    evn Cristw/| VIhsou/ tw/| kuri,w| h`mw/n („w
Chrystusie Jezusie Panu naszym”, np. Rz 6,23; do tej podgrupy można
także zaliczyć sformułowanie evn
tw/| Cristw/| VIhsou/ tw/| kuri,w| h`mw/n z Ef 3,11)

4.    evn kuri,w| VIhsou/ Cristw/| („w Panu
Jezusie Chrystusie”; 2 Tes 3,12; można tu zaliczyć także
sformułowanie evn qew/| patri. kai.
kuri,w| VIhsou/ Cristw/|, „w Bogu Ojcu i Panu Jezusie
Chrystusie” z 1 Tes 1,1 oraz evn qew/|
patri. h`mw/n kai. kuri,w| VIhsou/ Cristw/|, „w Bogu, Ojcu naszym,
i panu Jezusie Chrystusie” z 2 Tes 1,1)

5.    evn tw/| ui`w/| auvtou/ VIhsou/ Cristw/| („w
Synu Jego, Jezusie Chrystusie”, 1 J 5,20).

Nawet jeśli nie klasyfikować jako osobnych
grup wariantów z rodzajnikiem (np. 1 Kor 15,22) czy też z ga.r („ponieważ”, np. 1 Kor
4,15), to i tak mamy do czynienia z dużą
różnorodnością sformułowań. Staje się to
jeszcze bardziej widoczne, jeśli uwzględni się ilość
tekstów w poszczególnych wypadkach. Z drugiej jednak strony
należy podkreślić, iż mimo tej
różnorodności formuły „w Chrystusie”
posiadają coś wspólnego[10].
Przede wszystkim wszystkie one przywołują osobę Zbawiciela
przynajmniej za pomocą tytułu - imienia własnego
„Chrystus”. Czynią to także w ten sam sposób za
pomocą przyimka evn („w”).
Ten ostatni wydaje się oddawać w tym kontekście coś z
przebogatej problematyki związków istniejących między
Zbawicielem i nami, między Zbawicielem i planem, dziejami, dziełem
zbawienia. Próby odczytania przesłania zawartego w
sformułowaniach „w Chrystusie” zasadniczo koncentrują
się właśnie wokół interpretacji przyimka evn („w”), tego, w jaki
sposób ukazuję on Chrystusa wobec nas i wobec zbawienia.

Podobnie jak polskie „w”
również greckie evn posiada
bardzo dużo znaczeń. W konkretnych wypadkach interpretacja okazuje
się nieraz trudna czy nawet wręcz sporna. Sformułowania „w
Chrystusie” nie stanowią tu wyjątku. Z drugiej strony
wielorakie próby jak najpoprawniejszego ich zinterpretowania dodatkowo
świadczą o przekonaniu, że sformułowania te są
ważne dla myśli Pawłowej i dla chrześcijaństwa.
Spróbujmy teraz przynajmniej krótko zapoznać się z tymi
różnymi punktami widzenia.

3.1
Zasadnicze próby interpretacji
sformułowań „w Chrystusie”

Wg interpretacji, która nadaje omawianym
formułom (przede wszystkim) znaczenie miejscowe (lokalne) formuły te
zasadniczo mówią o środowisku (fr. milieu; niem. Sitz im Leben),
w którym przebiega życie chrześcijanina. Mówi się
tutaj np. o domenie czy o sferze Chrystusa. Niektórzy będą tu
myśleć nawet o osobie Zbawiciela[11].
Z tym, że interpretacja taka łatwo może prowadzić do
panteizmu czy przynajmniej w jakiś sposób zbliżać
się do niego. Warto w tym kontekście odnotować 2 Tm 1,5.
Podobnie jak w wypadku testów z formułami „w
Chrystusie” tak i w 2 Tm 1,5 przyimek evn
(„w”) odnosi się do rzeczownika oznaczającego
osobę. W listach św. Pawła jest to coś raczej rzadkiego,
tym bardziej że w tym zbiorze często spotykamy przyimek evn („w”). Jeśli chodzi o
osoby, to w corpus paulinum evn
występuje właściwie tylko w takim odniesieniu jedynie w
sformułowaniach typu „w Chrystusie”, „w Panu”,
„w Duchu”, „w Ojcu” (por. też np. Rz 9,7). Co do
interpretacji lokalnej formuł „w Chrystusie”. Zdaniem
F. Amiot formuły „w Chrystusie” ewidentnie posiadają
znaczenie miejscowe. Jednak absolutnie należy się tu wystrzegać
np. „redukowania” Chrystusa do swego rodzaju nieosobowej,
eterycznej itp. substancji duchowej lub środowiska przestrzennego[12].

Przyznając formułom „w
Chrystusie” (przede wszystkimi) znaczenie narzędne (instrumentalne)
kładzie się akcent na roli Zbawiciela w wypełnieniu dzieła
zbawienia. To w Nim się ono urzeczywistnia i wypełnia[13].

Sformułowaniom „w Chrystusie”
nadaje się także znaczenie mistyczne. Według zwolenników
tej interpretacji oddawałyby one (zwłaszcza) komunię -
zjednoczenie chrześcijanina z Chrystusem (być może przede
wszystkim na poziomie danej osoby), związek - zjednoczenie często
bardzo głębokie już w doczesności życia ziemskiego,
komunię - zjednoczenie dające życie i nieodzowne dla naszego
nowego życia (również jeżeli chodzi o
wieczność)[14].

Jeszcze inni nadają sformułowaniom
„w Chrystusie” (przede wszystkim) znaczenie czasowe. W ten
sposób zwraca się uwagę na to, że ziemskie życie
doczesne (czy wręcz cała doczesność, gdzie jednak
położenie chrześcijanina okazuje się
„uprzywilejowanym” właśnie dzięki związkowi z
Chrystusem) ochrzczonego przebiega w każdym swoim momencie pod auspicjami
Chrystusa Pana. Chodziłoby przy tym może przede wszystkim o
osobistą sytuację każdego poszczególnego ucznia
Chrystusa, o jego nowy status wynikający z należenia do domeny
Chrystusa (interpretacja ta byłaby więc bardzo bliską
interpretacji miejscowej)[15].

Interpretacja czasowa znajduje swego rodzaju rozwinięcie
w tzw. interpretacji przestrzenno - czasowej. Również i ta
zbliża się do interpretacji miejscowej, jednak w porównaniu z
tą ostatnią nie ma tutaj raczej niebezpieczeństwa mniejszego czy
większego pomieszania między Zbawicielem i Jego dziełem. Wg tej
interpretacji żyjemy pod panowaniem Chrystusa, należymy do Jego
domeny. Ta ostatnia obejmuje i nasz czas i przestrzeń naszego życia
doczesnego[16].

Warto wymienić przynajmniej jeszcze jedną
hipotezę. Otóż formuły „w Chrystusie”
odnosiłyby się nie tylko do relacji Chrystus - chrześcijanie,
ale dotyczyłyby również i relacji między samymi
wyznawcami Chrystusa. Nadawałoby to omawianym formułom swoisty wymiar
eklezjalny - wspólnotowy i zbliżałoby je do rozumienia
Kościoła jako wspólnoty i jako ciała Chrystusa[17]. Wg E.Käsemann’a „być w
Chrystusie” stanowi centrum myśli Pawłowej i powinno być
rozumiane także czy nawet przede wszystkim w znaczeniu „być w
Kościele”[18]. Z kolei M. Bouttier pisze o tym w
następujący sposób:

„In Christo przywołuje następujące
działanie Boga: gdy już zostaliśmy
«utożsamieni» z Jezusem Chrystusem na krzyżu i
przyłączeni przez łaskę  do Jego zmartwychwstania, wtedy
zostaliśmy «włączeni» przez Ducha Świętego
«w» Jego ciało by odtąd uczestniczyć w Jego
życiu i w Jego misterium i mieć pełny udział w tym
wszystkim, co jest Jego tak w niebie jak i na ziemi, tak w
teraźniejszości jak i w Królestwie”[19].

Na zakończenie wymieńmy jeszcze
opinię, wg której formuły „w Chrystusie” mogą
(przynajmniej niekiedy) odpowiadać naszemu określeniu
„chrześcijański”. W czasach św. Pawła
najprawdopodobniej było ono jeszcze nieznane. W takim wypadku można
by je sparafrazować przez „żyć jak
chrześcijanin”, „żyć po
chrześcijańsku”, „żyć zgodnie z zasadami wiary
chrześcijańskiej”[20].
I tak R. Penna wręcz pisze: „... nie można nie
zauważyć
właściwej jej [chodzi o sformułowania «w
Chrystusie»] gęstości semantycznej, która czyni z niej
znak tożsamości chrześcijańskiej: i to nie tyle na poziomie
oznaczenia socjologicznego, ale jeśli chodzi o nowość bycia,
która dotyczy ochrzczonego w całości jego
osobowości”[21].

Mamy więc do czynienia z wielością
interpretacji, z których żadna z nich nie zdobyła sobie prawa
do wyłączności. Można więc można
przypuszczać, że sformułowania „w Chrystusie”
mogą mieć różne znaczenia, że w danym wypadku by je
ustalić trzeba będzie odwołać się do np. kontekstu. Ta
zasada ogólna w praktyce oznacza cały szereg trudności,
które trzeba pokonać, ażeby poprawnie odczytać
przesłanie, by zaczerpnąć z jego zbawczego bogactwa (bo
przecież interpretacja danego tekstu nie pozostaje niezależna np. od
jego składowych, czyli także od
sformułowania typu „w Chrystusie”, jeśli jest ono
w nim obecne). Trudności więc nie znikają, ale może przede
wszystkim stają się lepiej widoczne. Czy jednak nie mamy tu do
czynienia ze swoistą analogią względem zbawczego bogactwa
misterium Chrystusa oraz Jego zbawczego działania na naszą rzecz? W
ten sposób ukierunkowuje także choćby następujący
fakt. Jak widać, poszczególne interpretacje bywają sobie
bardzo bliskie czy wręcz się uzupełniają lub zbiegają
w jedno. Istnieje różnorodność formuł, które
można zaklasyfikować jako grupę „w Chrystusie”. Czy
więzi między nimi wolno redukować jedynie do aspektu
gramatycznego czy leksykalnego? Wg niektórych teologów wszystkie
one służą do oddania jak najbardziej ścisłego,
osobistego  i koniecznego dla
zbawienia związku - komunii istniejącego pomiędzy Zbawicielem i
tymi, którzy do Niego należą[22].
Ten związek - koinonia zasadniczo rozpoczyna się wraz z aktem wiary i
przyjęciem chrztu by następnie ogarnąć całe życie
doczesne wyznawcy Chrystusa i w ten sposób otworzyć przed danym
człowiekiem przyszłość zbawienia wiecznego. Związek
ten posiada charakter jednoznacznie teocentryczny: w Chrystusie Jezusie Panu
naszym żyjemy dla Boga (por. Rz 6,11). We wspólnocie z Chrystusem
idziemy ku Ojcu. Można to rozumieć np. w kategoriach nie tylko
usprawiedliwienia ale i usynowienia, rzeczywistego udzielenia nam udziału
w synowskim związku Chrystusa z Ojcem (czyli nie tylko
„negatywnie” ale i „pozytywnie”)[23].

4. Chrystus
i chrześcijanie według tekstów z formułami
„w Chrystusie”

Zawsze warto (i koniecznie trzeba) zastanawiać
się nad związkiem Chrystus - chrześcijanie. Oczywiście nie
jest to związek partnerów równorzędnych. Jednak dla
człowieka jest on nie tylko konieczny ale i ze wszechmiar korzystny.
Związek ten można oddać na różne sposoby. Np.
sięgając do zestawień Bóg - ludzie, Zbawiciel -
potrzebujący zbawienia, Panu - słudzy. Wg R. Penna, u św. Pawła istota tego związku
znajduje jeden ze swoich uprzywilejowanych wyrazów w rozbieżności
między ilością tekstów z formułami typu „w
Chrystusie” (około 57 razy w tzw. listach autentycznych) i
ilością tekstów z konstrukcjami typu „Chrystus we
mnie”, „Chrystus w nas” (około 6 razy w tzw. listach
autentycznych). R. Penna wyprowadza
z tego wniosek, że wg św. Pawła Chrystus zupełnie
przewyższa ludzie, że nie można Go „redukować”
do naszego „poziomu”[24]. Zdaniem zaś E. Lohmeyer’a
sformułowania „w Chrystusie” wyrażają
właśnie metafizyczny związek z Chrystusem („Christusmetaphisik”) a nie jakiś
związek z Nim o charakterze mistycznym („Christusmystik”)[25].
Bardziej precyzyjnie należałoby powiedzieć, iż
sformułowania „w Chrystusie” mogą właśnie
opisywać jeden z zasadniczych aspektów naszego związku z
Chrystusem. Chodzi o naszą przynależność do Chrystusa, do
Jego domeny, do Jego królestwa, do nowego, ustanowionego w Nim i przez
Niego porządku. Np. wg H.U. von
Balthasar’a sformułowania „w Chrystusie”
wskazują na sferę działania i życia jaką Chrystus
zechciał dla nas i dla naszego zbawienia (dobra) stworzyć poprzez swe
dzieło[26].
Takie ujęcie zbliża nas nie tylko do klasycznej interpretacji
miejscowej formuł „w Chrystusie”.

Oto gdzie i jak przebiega życie ucznia
Chrystusa: „w” Chrystusie, pod Jego panowaniem i auspicjami.
Stąd gdyby wyznawca Chrystusa został nawet odrzucony lub wykluczony
np. przez świat lub przez daną społeczność, to wie on,
gdzie jest, dokąd zmierza, jest świadom swojej godności, swojej
pozycji (por. np. Flp 3,20).
Chrześcijanin jest (czy przynajmniej warto i koniecznie trzeba, żeby
tak było) świadomy swojej sytuacji: to znaczy Chrystusowego
całkowitego i zupełnie nadskutecznego zaangażowania się po
jego stronie. W ten sposób sam Bóg Ojciec w mocy Ducha
Świętego przez swego Pośrednika w decydujący sposób
angażuje się po naszej stronie. Fakt ten stanowi jeden z
punktów kardynalnych, na których opiera się nasze
postępowanie wyznawców Chrystusa (por.
Flp 1,27 i 1 Kor 1,31 wraz z kontekstem). Żyjemy w eonie, jaki
stanowi naznaczona grzechem i jego konsekwencjami doczesność (por. Ga 1,4): jednak jeszcze bardzie naznacza go
Bóg. Większość tekstów z formułami w
Chrystusie odnosi się właśnie do tego okresu, jakim jest nasze
życie doczesne uczniów Chrystusa[27].
Nie tkwimy zgubnie już w śmierci i jej imperium (por. Rz 5,25), nie
tkwimy już w grzechu i w jego zgubnych konsekwencjach (por. Rz 6,2), nie
jesteśmy już zamknięci w naznaczonej śmiertelnym
zagrożeniem sytuacji wynikającej z upadku Adama (por. 1 Kor 15,22).
Także „w ciele” (evn sarki,)
jesteśmy już na nowy, zbawczy sposób. „Teraz zaś
już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. Choć
nadal żyję w ciele (evn sarki),
to jednak żyję w wierze Syna Bożego, który
umiłował mnie i samego siebie wydał za mnie” (Ga 2,20).

Odnośnie do przesłania zawartego w
sformułowaniach „w Chrystusie” można więc
powiedzieć za R. Penna: „«w» posiada znaczenie miejscowe
metaforyczne; mówi, że to Chrystus ustanowił i determinuje
«pole», w którym teraz Jego uczeń żyje”[28].
„Staliśmy się” w Chrystusie (por. Rz 16,7), w Nim
jesteśmy (por. 1 Kor 1,30),  w Nim żyjemy już nie dla
siebie, już nie dla grzechu i dla
śmierci ale dla Boga (por. Rz 6,11). Inaczej mówiąc:

„Chrystus jest wypełnieniem czasów i w
stosunku - przeciwieństwie do Adama jest eschatologicznym nowym
stworzeniem. Podobnie jak «w Duchu», również «w
Chrystusie» oznacza przebywanie w Bożym Nowym Stworzeniu, samemu
jest tym  nowym stworzeniem”[29].

Nawet gdybyśmy do tej pory nie istnieli np. w
oczach świata (1 Kor 1,28, por. np. wiersz 27), to teraz
rzeczywiście żyjemy i pełni dynamizmu życia naprawdę
trwamy i rozwijamy się w Chrystusie (por. Rz 16,7). Nasze życie
sytuuje się w Jego obecności. Cały czas aktywnie i
nieskończenie więcej niż zupełnie skutecznie jest On obecny
i działa na naszą rzecz (por. 2 Kor 2,10; Rz 8,11.17; Flp 3,11; 2 Kor
13,4; Rz 6,4). W ten sposób mamy już więc rzeczywisty
udział w Jego zmartwychwstaniu i nowym życiu. Już w doczesnym
„teraz” należymy do porządku, do świata, nowego
stworzenia. „Jeżeli więc ktoś jest w Chrystusie, to jest
nowym stworzeniem. To, co dawne, minęło, a oto wszystko stało
się nowe” (2 Kor 5,17). A jest to porządek przebaczenia,
odkupienia i życia w Synu i w Duchu Ojca i tym samym w Ojcu (por. np. Rz
8,1-2, 1 Tes 1,1). Co do nas, to trzeba nam teraz odpowiedzieć na ten dar
poprzez odpowiadające mu życie, takie, które
potwierdziłoby nasz status i naszą godność tych,
którzy „żyją w Chrystusie” (por. Rz 6,1-11)[30].
Sformułowania „w Chrystusie” przypominają, że
fundament pod pomyślne zwieńczenie (po chrześcijańsku
może raczej lepiej byłoby powiedzieć: zwieńczenie)
życia każdego z nas oraz całych dziejów stworzenia -
zbawienia już został nieodwołalnie położony (por. np.
Rz 15,17; 1 Kor 15,31.58). Bardzo wymownym pod tym względem jest
przesłanie wynikające z Listu do Rzymian. Wg J.Sánchez-Bosch list ten ukazuje działania itp.
chrześcijan, którzy mniej czy bardziej są w Chrystusie.
Otóż w księdze tej zasadniczo mamy do czynienia z
przekonaniem, iż chrześcijanin jest w Chrystusie w sposób
trwały (np. Rz 6,1-11; z tym, że jednak w doczesności ta nieskończenie
korzystna dla nas i konieczna - jako warunek zbawienia w wieczności -
sytuacja może zostać utracona (Rz 11,19-22)[31].

Św. Paweł sięga po formuły
„w Chrystusie” by mówić o dziele zbawienia, a
dokładniej o roli Chrystusa w jego wypełnieniu. Tym samym chodzi o
nasze nowe status quo, o nasze obecne możliwości i
położenie. A to Boże dzieło w zupełności jest na
naszą rzecz. I chodzi tu o całość tego misterium: 1) o to,
co już nieodwołalnie zostało dopełnione, 2) o to, co dopełnia
się teraz, 3) o to, co jeszcze musi zostać dokonane (nic więc
dziwnego, że konstrukcjom typu „w Chrystusie” nadaje się
znaczenie instrumentalne czy podobne; przybliża się je to np. do
sformułowań „przez Chrystusa”; por. np. Rz 3,24;
1 Kor 1,4; 2 Kor 5,19; Ga 2,17). Również i w tym wypadku
formuły „w Chrystusie” posiadają charakter jak
najbardziej teocentryczny. Chodzi przecież o doprowadzenie nas do
pełnego i więcej już nieutracalnego zjednoczenia z Bogiem: Ojcem
i Chrystusem i Duchem Świętym. Dzieło wypełnione w
Chrystusie jest ukierunkowane na Ojca i również jest dziełem
Ojca (por. np. 2 Kor 5,18n oraz 1 Kor 1,30)[32].
Można powiedzieć za Apostołem: Bóg Ojciec w mocy Ducha
Świętego okazuje nam swoją miłość
właśnie w Chrystusie Jezusie swoim Syna a naszym Panu (np. Rz
8,1-39). To w Nim a nie przez nas dokonuje się dzieło naszego zbawienia,
otrzymuje swój wymiar powszechny i ostateczny, tak by ludzie zostali
obdarzeni darami wolności (Ga 2,4), świętości (1 Kor
1,2) i życia wiecznego (Rz 6,23). To w Chrystusie te i wszystkie inne
Boże obietnice znajdują swoje „tak” (2 Kor 1,19n;
por. też Rz 8,39; Flp 3,14; 1 Kor 1,2; 2 Kor 5,21; Ga
2,4; Rz 15,17; 1 Kor 15,31)[33].

Między tekstami z formułami „w
Chrystusie” będą i takie, które zdaniem przynajmniej
niektórych teologów wyrażają mistyczny, bardzo
głęboki, bardzo osobisty, wewnętrzny związek chrześcijanina
z Chrystusem, zjednoczenie, komunię z Nim. Tak to ujmuje F. Prat:
„Jak można było się spodziewać, formuły w
Chrystusie występują dużo częściej w listach
więziennych, których głównym tematem jest mistyczne
zjednoczenie chrześcijan z Chrystusem”[34].
Ten sam Autor wyjaśnia to także w następujący
sposób:

„Według przesłania o ciele mistycznym
jesteśmy integralną częścią Chrystusa, Chrystus jest w
nas a my jesteśmy w Nim. Taki jest normalne (i żeby tak
powiedzieć techniczne) znaczenie formuł «w Chrystusie» u
św. Pawła, zwłaszcza gdy chodzi o życie nadprzyrodzone
chrześcijanina czy o zjednoczenie chrześcijan między
sobą”[35].

Mówi się tutaj o tzw. znaczeniu
mistycznym formuł „w Chrystusie”. W takich wypadkach
stanowiłyby one (przynajmniej niekiedy) wyraz itp. także
przeżyć i stanów mistycznych związanych ze
szczególny zjednoczeniem - spotkaniem z Chrystusem już w doczesnym
„teraz”[36].
Na pewno koinonia z Chrystusem jest misterium nieskończenie bogatym i do
już w doczesności. Może też ona posiadać np.
różne stopnie intensywności u różnych osób
czy nawet w życiu danego chrześcijanina. W każdym razie ta
wspólnota wywiera już w naszym doczesnym „teraz”
swój zasadniczy wpływ na chrześcijanina i na jego życie.
Uwalnia go spod panowania wszystkiego, co może człowieka jeszcze
zniewolić i pozytywnie, zbawczo przeobraża go. Sprawia jego
odnowę i wzrost aż po nieskończoną pełnię w
wieczności zbawienia. Z natury rzeczy taki związek wpływa
też w zasadniczy sposób na relacje między samymi uczniami
Chrystusa a nawet szerzej (np. Ga 6,10: „A zatem, dopóki mamy
czas, czyńmy dobrze wszystkim, a zwłaszcza naszym braciom w
wierze”)[37].
Interpretacja mistyczna, zwarzywszy np. jej wymiar wspólnotowy[38],
byłaby bliska tzw. dopełniaczowi mistycznemu[39].
Za przykład tego ostatniego przyjmuje się np. konstrukcje
„Kościół Chrystusa” czy „więzień
Chrystusowy”. Chodziłoby więc o jakieś szczególne
związek ze Zbawicielem, o przynależność do Niego, o wspólnotę
- komunię z Nim (np. w sytuacjach wyjątkowo trudnych czy w jakiś
inny sposób wyjątkowych) oraz o konsekwencje tego wszystkiego dla
chrześcijan (por. np. Rz 16,16; Flm 1 i Ef 3,1)[40].

Nowy status chrześcijanina, który
już teraz jest „w” Chrystusie, który już teraz
należy do nowego porządku ustanowionego „w” Chrystusie,
który już teraz uczestniczy we wspólnocie - komunii ze
Zbawicielem, zakłada i stanowi podstawę również dla
nowych relacji między samymi uczniami Chrystusa czy nawet nie tylko z nimi
(por. np. 1 Kor 7,14; Ga 6,10). W ten sposób można mówić
o wymiarze ekklezialnym formuł „w Chrystusie”, lub nawet
jakimś jeszcze bardziej powszechnym, otwartym na udzielanie zbawienia tym,
którzy jeszcze do wspólnoty Kościoła nie
należą. Nie stoi to w sprzeczności, ale uzupełnia się
doskonale z wymiarem indywidualnym dotyczącym związku danego
chrześcijanina z Chrystusem. Taka interpretacja ciekawie dopełnia i
ewentualnie koryguje także np. interpretację miejscową
omawianych formuł. Co więcej podkreśla ona również
pewien wymiar czasowy właściwy naszemu życiu doczesnemu, jaki
ukazują nam teksty z formułami „w Chrystusie”[41].
To, co te teksty oraz omawiane formuły mówią, odnosi się
do naszego teraz, do życia tych wszystkich, którzy odpowiadają
„tak” na Boże obietnice wypełniane na naszą rzecz w
Chrystusie.

W
Chrystusie chrześcijanie są włączeni w ciało
Chrystusowe, są powołani do tworzenia jednego Kościoła
zasadzającego się na ich przynależności do Zbawiciela (a
być „w” Nim to do Niego należeć)[42]
oraz do porządku nowego stworzenia i tym samym zbawienia. Zarówno
poszczególny chrześcijanin jak i cała wspólnota
Kościoła należą do porządku nowego stworzenia i
są nowym stworzeniem, ponieważ są w Chrystusie. Na tym polega
przyjmowanie daru zbawienia. Nie można jednocześnie być w
Chrystusie i żyć według sa,rx
(„ciała”), co w tym wypadku należy rozumieć jako
stan samobójczego, dobrowolnie i świadomie wybranego uczestnictwa
we wrogości stworzenia wobec Boga. To w ten sposób wypełnia
się także powołanie tak poszczególnego
chrześcijanina jak i całego Kościoła oraz istota
całego dzieła stworzenia - zbawienia (można tu wymienić np.
misteria krzyża, zmartwychwstania, usprawiedliwienia, głoszenia i
przyjmowania Ewangelii; np. 1 Kor 1,30 wraz z kontekstem; 2 Kor 5,17-21)[43].
W Chrystusie chrześcijanie tworzą Ciało Chrystusowe: idąc
za Nim i dzieląc z Nim Jego przeznaczenie (por. Flp 2,5-11 i Rz 6).
Chodziłoby więc o bardzo ścisłą solidarność
Odkupiciela względem przyjmujących od Niego zbawienie[44].
Apostoł może tu nawiązywać do starożytnej koncepcji
państwa czy społeczeństwa jako „ciała”.  Być może chodzi tylko o
zwykłą zbieżność a nie jakąś
zależność np. co do pochodzenia, ponieważ inaczej niż
zasadniczo starożytni, Apostoł nie mówi ogólnie o
ciele, ale precyzuje w sposób bardzo ważny, iż chodzi o
ciało Chrystusa. Możemy tu mieć nawet jakieś
nawiązanie do Eucharystii (np. Rz 12,5)[45].
Z kolei zdaniem A. Deissmann’a
przynajmniej niekiedy sformułowania „w Chrystusie” są
bardzo bliskie sformułowaniom typu „we krwi Chrystusa” (por.
Rz 3,25; 5,9; 1 Kor 11,25; Ef 2,13). I jedne i drugie (przynajmniej w
niektórych) wypadkach mogą znaczyć tyle co „we wspólnocie
krwi z Chrystusem” („in
der Blutsgemeinschaft mit Christus”)[46].
Ta komunia - wspólnota nie ogranicza się do naszej ziemskiej
doczesności, otwiera się ona i wybiega ku wieczności zbawienia,
ku życiu wiecznemu (tam otrzyma ona swe niezmierzone zwieńczenie)[47].
„(...) nie jesteśmy w Chrystusie jak jakiś obcy element, ale
jako w pewnym «wszystko», którego my sami stanowimy
część. Najlepszym komentarzem do formuły «w
Chrystusie Jezusie» jest następujący tekst św. Pawła:
«Ponieważ bowiem przez człowieka przyszła
śmierć, przez człowieka też dokona się
zmartwychwstanie. I jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w
Chrystusie wszyscy będą ożywieni» (1 Kor 15,21-22)”[48].

*.*

„Być coraz bardziej podobnym do Chrystusa
to być w Chrystusie, to zwracać baczną uwagę na Chrystusa
bardzo serdecznie obecnego w nas. On zaś pragnie dać ludziom
udział w życiu prawdziwie ludzkim, które niegdyś
stało się Jego udziałem w Galilei i w Jerozolimie”[49].
Jest to także udział w życiu Bożym. Nasze ziemskie doczesne
życie jest „życiem w Chrystusie”, życiem
wspólnoty - komunii (często o różnym stopniu i
intensywności) z Chrystusem a w Nim i w Duchu Świętym z Ojcem i
z Duchem Świętym oraz tymi wszystkimi, którzy w Chrystusie
podążają drogą wiodącą ku zbawieniu (może
trzeba byłoby tutaj mówić nie tylko o samych ludziach, ale i o
innych stworzeniach, por. np. 2 Kor 5,19)[50].
Życie to rozpoczyna się wraz z darem chrztu  i z darem wiary by poprzez
zmartwychwstanie przy końcu czasów wejść w swoją
pełną realizację. Ogarnia ono całość istnienia -
egzystencji wierzących w Chrystusa, równie dobrze
składające się  na
nie wielkie wydarzenia jak i życie codzienne. „Życie w
Chrystusie” to życie, gdzie Zbawiciel otacza swą
potęgą i swoimi niezawodnymi gwarancjami swoich uczniów, gdzie
ustawicznie działa na ich rzecz. Takim w ogromnym zarysie jest obraz
naszego życia jako „życia w Chrystusie”. Chrystus
łączy nas z przyszłością ostatecznego i pełnego
zbawienia, daje w niej rzeczywisty już udział. Gwarantuje
dopełnienie wielkanocnego wejścia do niej. Dla Apostoła jest
bardzo ważnym, by chrześcijanie pamiętali o takiej
obecności Chrystus Pana, który żyje i bardzo aktywnie panuje
na naszą rzecz. Chodzi o związek nie tylko niewymowny ale i
niezawodny.

[1] W niniejszej pracy
oprzemy się przede wszystkim na tzw. listach autentycznych św.
Pawła. Za takie przyjmujemy tu Rz, 1 Kor, 2 Kor, Ga, 1 Tes, Flp, Flm. Zob.
E.R. Martinez, La vita cristiana e la spiritualità secondo
san Paolo (ad uso degli studenti), Roma 1992, s. 4n.

[2] Np. Ef 1,4 każe
tu uwzględnić nawet „okres”, eon poprzedzający
stworzenie świata: „W Nim [tzn. w Chrystusie] bowiem [Bóg
Ojciec] wybrał nas przez założeniem świata, abyśmy
byli święci i nieskalani przed Jego obliczem”.

[3] Por. F.
Amiot, L'enseignement de saint Paul. Nouvelle Edition Refondue,
Desclée, Paris - Tournai - Rome - New York 1968, s. 208; M. Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes d'exégèse et de théologie paulinienne, Paris
1962, s. 132n.

[4] Szerzej na ten temat
por. B. Rigaux, L'anticipation du salut eschatologique par
l’Esprit, w: Foi et salut selon S. Paul (Epître aux Romains
1,16). Colloque oecuménique à l'Abbaye de St-Paul-hors-les-Murs,
16-21 avril 1968. Par
M.Barth etc. Avec la collaboration de S.Agourides etc., Rome 1970, s. 118n.

[5] Transliteracja z hebrajskiego wg A Greek - English Lexicon of the New Testament
and Other Early Christian Literature. A Translation and Adaptation of the
Fourth Revised and Augmented Edition of W. Bauer's Griechisch - Deutsches Wörterbuch zu den
Schriften des Neuen Testaments und der übrigen urchristlichen Literatur by W.F.Arndt and F.Wilbur Gingrich.
Second Edition Revised and Augmented by F.Wilbur Gingrich and F.W.Danker from
Walter Bauer's Fifth Edition (1958), Chicago - London 1979, s. 373.

[6] W takim wypadku np. w
corpus paulinum słowo Cristo,j
odniesione  do osoby Jezusa z
Nazaretu nie mogłoby być rozumiane jedynie jako imię własne.

[7] Por. np. H. Conzelmann, Teologia del Nuovo
Testamento. Quarta
edizione, riveduta da Andreas Lindemann, Brescia
1991, s. 276n.

[8] Szerzej na ten temat
zob. W. Misztal, Chrześcijanin i jego Pan: życie doczesne
chrześcijan jako życie w Panu według św. Pawła, w:
Powołanie i służba. Księga jubileuszowa ku czci Bpa M.
Jaworskiego w 70 rocznicę urodzin, Kielce 2000, s. 139n.

[9] Więcej na ten
temat por. W. Misztal, Życie doczesne chrześcijan jako
„życie w ...”, w: „Do kogóż
pójdziemy? Ty masz słowa życia wiecznego”. Praca
zbiorowa pod redakcją ks. J.
Misiurka etc., Lublin 1998, s. 189n.

[10] Por.
H. Conzelmann, Teologia del Nuovo Testamento. Quarta edizione, riveduta da Andreas Lindemann, Brescia 1991, s. 276.

[11] Jeśli chodzi o
znaczenie miejscowe formuł „w Chrystusie”, por. np. A. Oepke, evn, w: Theologisches Wörterbuch zum Neuen Testament II, s. 534n;
L. Cerfaux, La théologie de l'Eglise suivant saint Paul. Nouvelle édition mise
à jour et augmentée, Paris 1965, s. 189.

[12] F. Amiot, L'enseignement de saint Paul. Nouvelle Edition Refondue, Paris -
Tournai - Rome - New York 1968, s. 207. Wg E. Lohmeyer’a (Grundlagen paulinischer Theologie,
Tübingen 1929, s. 144n) interpretacja miejscowa formuł
„w Chrystusie” znajduje potwierdzenie w ich podobieństwach z
konstrukcjami „w Duchu”, „w duchu”, „w
wierze”, „w łasce”, „w mocy”.

[13] Co do znaczenia
narzędnego omawianych formuł, por. np. F. Gerritzen,
Le sens et l'origine de l'en Christô paulinien, w: Studiorum paulinorum
Congressus Internationalis Catholicus 1961 simul Secundus Congressus
Internationalis Catholicus de re biblica completo undevicesimo saeculo post
S.Pauli in Urbem adventum. Vol. II, Roma 1963, s. 324n, F. Neirynck, 'Le Christ
en nous' - 'nous dans le Christ' chez saint Paul, Concilium (F) 50(1969), s.
130, Büchsel F., 'In Christus' bei Paulus, Zeitschrift für die
Neutestamentliche Wissenschaft und die Kunde der älteren Kirche 42(1949),
s. 144n.

[14] Jeśli
chodzi  o znaczenie mistyczne
formuł „w Chrystusie”, por. np.
A. Schweitzer,
La mystique de l'Apôtre Paul, Paris 1962, s. 167n; E. Mersch, Le
corps mystique du Christ. Etudes de
théologie historique. Tome I. Ecriture, tradition grecque, Paris -
Bruxelles 1951, s. 125n i 137n; M. Parsons, 'In Christ', Vox Evangelica
18(1988), s. 26.

[15] Co do znaczenia czasowego omawianych
formuł, por. M.I. Alves, Il cristiano
in Cristo. La presenza del cristiano davanti a Dio secondo S.Paolo, Braga 1980,
s. 225 i 73.

[16] Jeśli chodzi o
interpretację czasowo - przestrzenną,
por. J. Cambier,
L'Evangile de Dieu selon l'épître aux Romains. Exégèse et théologie
biblique. Tome I. L'évangile de la justice et de la grâce, Bruges 1967, s.
41.

[17] Por.
R. Schnackenburg, La théologie du Nouveau Testament: état de la question, Bruges
1961, s. 75; R. Bultmann, Theologie des Neuen Testaments, Tübingen
1980, s. 312.

[18] E.Käsemann, Leib und
Leib Christi. Eine Untersuchung zur
paulinischen Begrifflichkeit, Tübingen 1933, s. 183.

[19] M. Bouttier,
Evn
Cristw/|. Etudes d'exégèse et de
théologie paulinienne, Paris 1962, s. 132n.

[20] Por. np. E.R. Martinez, La vita cristiana e la spiritualità
secondo san Paolo (ad uso degli studenti), Roma 1992, s. 116 („Być może
tytułem lub nazwą najbardziej znaczącą dla chrześcijanina
jest proste określenie «ten, kto jest w Chrystusie»”).

[21] R. Penna, Problemi e natura della mistica
paolina. Estratto da La Mistica. Fenomenologia
e riflessione teologica. I, Roma 1984, s. 202n.

[22] Szerzej na ten temat zob. O. Kuss,
Paulus. Die Role des Apostels in der
theologischen Entwicklung der Urkirche, Regensburg 1971, s. 371;
W. Marchel, Abba. Père.
La prière du Christ et des chrétiens. Etudes sur les origines et
la signification de l'invocation à la divinité comme père
avant et dans le Nouveau Testament, Rome 1971, s. 221 (w tym kontekœcie cytuje on jako
przyk³ady: Rz 9,1; 15,17; 1 Kor 4,17;
15,31; 16,24; 2 Kor 2,17; 12,19; Flp 3,14 et Kol 1,28);
W. Thüsing, Per Christum in Deum.
Studien zum Verhältnis von Christozentrik und Theozentrik in den paulinischen
Hauptbriefen, Münster 1969, s. 64.

[23] H.D. Wendland, Die Mitte der paulinischen
Botschaft, Göttingen 1935, s. 35n (podkreślając,
że usprawiedliwienia nie da się sprowadzić jedynie do kategorii
„prawniczych”, zwłaszcza we współczesnym potocznym
rozumieniu, cytuje on w tym kontekście Rz
8,9;14,8; 2 Kor 10,17; Ga 2,17.20n; 3,26-29; 5,5.24; Flp 3,8n).

[24] R. Penna,
Lo Spirito di Cristo. Cristologia e
pneumatologia secondo un'originale formulazione paolina, Brescia 1979, s. 249n.

[25] E. Lohmeyer,
Grundlagen paulinischer Theologie, Tübingen 1929, s. 145.

[26] H.U. von
Balthasar, La Dramatique
divine, II/2, Genève 1978, s. 196. Por. te¿ A. Wikenhauser,
Die Christusmystik des Apostels Paulus, Freiburg 1956, s. 35 i 27n oraz W. Thüsing, Per Christum in Deum. Studien zum Verhältnis von
Christozentrik und Theozentrik in den paulinischen Hauptbriefen, Münster
1969, s. 66 (mówi
on w tym kontekœcie o „Einfluß und Machtbereich” oraz o „Kraftfeld” Chrystusa uwielbionego; zbli¿a³oby to formu³y „w
Chrystusie” do konstrukcji typu „jesteœmy Chrystusa”,
por. np. 1 Kor 3,23; Rz 14,8; Ga 3,29 jak równie¿ tzw.
dope³niacza mistycznego).

[27] Jak
widać, teksty z formułami „w Chrystusie” nie odnoszą
się jedynie do tego okresu. Obejmują właściwie cała
historię zbawienia. Można (i trzeba) powiedzieć, że
historia zbawienia jest dziejami zbawienia (bardzo szeroko rozumianego, np.
pozytywnie jako udzielenie nieskończonej pełni życia)
„w” Chrystusie.

[28] R. Penna, Problemi e natura della mistica
paolina. Estratto da La Mistica. Fenomenologia
e riflessione teologica. I, Roma 1984, s. 203.

[29] E.
Käsemann, Leib und Leib Christi. Eine
Untersuchung zur paulinischen Begrifflichkeit, Tübingen 1933, s. 184.

[30] Por. J.
Murphy-O'Connor, L'existence chrétienne selon saint Paul, Paris 1974, s.
188, H. Schlier, Der Brief an die Galater übersetzt und erklärt von H. Schlier, Göttingen
1971, s. 276.

[31] J.
Sánchez-Bosch, Le Corps du Christ et les charismes, w: Dimensions de la vie chrétienne.
Rm 12-13. Avec la collaboration de M.Barth etc. Par le soin de L. De Lorenzi,
Rome 1979, s. 56.

[32] Por.
S.Lyonnet, La sotériologie paulinienne, w: Introduction à la Bible (sous la
direction de A.Robert et A.Feuillet). Tome II. Nouveau Testament, Tournai 1959,
s. 862.

[33] Por.
H.Conzelmann, Teologia del Nuovo Testamento. Quarta edizione, riveduta da Andreas Lindemann, Brescia 1991, s. 276.

[34] F. Prat, La
théologie de saint Paul. Vol. II, Paris 1933, s. 476.

[35] F. Prat, La théologie
de saint Paul. Vol. II, Paris 1933, s. 478. Por. C.H.Dodd, Saint Paul
aujourd'hui, Paris 1964, s. 175: „Apostoł
ukuł nowe wyrażenie. Pierwsi chrześcijanie
powszechnie mówili (i jest to sposób wyrażania się
starszy niż chrześcijaństwo) o «byciu w Duchu», tak
jakby Duch był rodzajem bardzo delikatnej atmosfery, w które zanurza
się dusza i którą oddycha (tak jak ciało oddycha
powietrzem). Paweł używał tego określenia. Jednak
zdublował je przez inne: «w Chrystusie» lub «Jezusie
Chrystusie». Za ich pomocą chciał on przypominać bardzo
serdeczne, bliskie i osobiste zjednoczenie z Chrystusem. Zjednoczenie to sprawia,
że życie chrześcijan jest życiem wiecznym przeżywanym
w czasie. Właśnie sformułowanie «w zjednoczeniu - komunii
z Chrystusem» najdokładniej oddaje niuanse zawarte w formułach
«w Chrystusie»”.

[36] Więcej na ten temat zob. np. W. Marchel,
Abba. Père. La prière
du Christ et des chrétiens. Etudes sur les origines et la signification
de l'invocation à la divinité comme père avant et dans le
Nouveau Testament, Rome 1971, s. 211; J.M. Bover, De unione mystica 'in Christo
Jesu', Biblica 3(1920), s. 310n.

[37] Por. A.Schweitzer,
La mystique de l'Apôtre Paul, Paris 1962, s. 109: „Œw. Paweł
powie nawet: «wszyscy jesteście kimś jednym w Chrystusie
Jezusie» (Ga 3,28). To stwierdzenie oznacza, że tworzą oni
pewną osobowość «całkowitą», w
której zacierają się takie cechy każdego jak rasa,
płeć czy pozycja społeczna”. Myśl jest ciekawa i
śmiała. Czy jednak zbawienie polega właśnie na takim
zespoleniu, które np. unicestwia osobowość, bycie sobą?
Czy np. bycie mężczyzną lub kobietą nie stanowi jednej z
zasadniczych cech danej osoby ludzkiej, jej tożsamości itp.?

[38] Zob.
W. Marchel, Abba. Père.
La prière du Christ et des chrétiens. Etudes sur les origines et
la signification de l'invocation à la divinité comme père
avant et dans le Nouveau Testament, Rome 1971, s. 214: „Ten charakter wspólnotowy
jednoœci w Chrystusie konstytuuje jeden z  aspektów misterium Chrystusa
mistycznego” (na poparcie swego stwierdzenia Autor odwo³uje
siê do Ef 3,16; Ga 4,19; Ef 4,24; Rz 8,29 et 2 Kor 4,10n).

[39] L. Cerfaux, Kyrios, Supplément au
Dictionnaire de la Bible V,
223 (Autor odnosi się przychylnie do przyznawania znaczenia
mistycznego sformułowaniom „w Chrystusie” i odmawiania tego
znaczenia sformułowaniom „w Panu”; następnie dodaje:
„Paweł zawsze pisze a sôma
Christou nie sôma kyriou. I
ma rację”). Zob. też C.C.Marcheselli,
La preghiera in S.Paolo, Napoli 1975, s. 22 (w tym kontekście
mówi on także o celowniku mistycznym,
dativo mistico).

[40] Por. M. Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes
d'exégèse et de théologie paulinienne, Paris 1962, s. 69; F.
Gerritzen, Le sens et l'origine de l'en Christô paulinien, w: Studiorum
paulinorum Congressus Internationalis Catholicus 1961 simul Secundus Congressus
Internationalis Catholicus de re biblica completo undevicesimo saeculo post
S.Pauli in Urbem adventum. Vol. II, Roma 1963, s. 324.

[41] Zob. U. Luz,
Das Geschichtsverständnis des Paulus, München 1968, s. 213.

[42] Por. np.
F. Neugebauer, In Christus. Eine Untersuchung zum paulinischen
Glaubensverständnis, Göttingen 1961, s. 171n.

[43] Por. W.
Thüsing, Rechtfertigungsgedanke und die Christologie in den
Korintherbriefen, w: Neues Testament und Kirche. Für R. Schnackenburg.
Herausgegeben von J. Gnilka, Freiburg - Basel - Wien 1974, s. 310n.

[44] Por. R.Penna, Problemi e natura della mistica
paolina. Estratto da La Mistica. Fenomenologia
e riflessione teologica. I, Roma 1984, s. 203.

[45] W.Goossens,
L’Eglise Corps
du Christ d'après saint Paul. Etude de
théologie biblique, Paris 1949, s. 84n.

[46] A. Deissmann,
Paulus. Eine kultur- und religionsgeschichtliche Skizze.
Zweite völlig neubearbeitete und vermehrte Auflage, Tübingen 1925, s. 154.

[47] Por.
F. Neugebauer, In Christus. Eine
Untersuchung zum paulinischen Glaubensverständnis, Göttingen 1961, s.
174: „«W Chrystusie» określa to, co wiara ma na
myśli”.

[48] F.Prat, La
théologie de saint Paul. Vol. II, Paris 1933, s. 361.

[49] C.H.Dodd,
Saint Paul aujourd'hui, Paris 1964, s. 175.

[50] Dla św.
Pawła jest oczywistym, że zbawienie dotyczy nie tylko ludzi. Nawet
gdyby nie odwoływać się tu np. do Rz 8,18n czy 2 Kor 5,19 (czyli
do problemu losu stworzeń „niższych” od człowieka),
to wystarczy przypomnieć, że Apostoł mówi np. o
aniołach czy innych bytach duchowych (rozumianych jako istoty wyższe
od ludzi; zob. D.G. Reid,
Angels, Archangels, w: Dictionary of Paul and
His Letters. Editors: G.F. Hawthorne etc. Associate Editor: D.G.Reid, Downers
Grove - Leicester 1993, s. 21n).