Ks. Wojciech Misztal

Zamieszkiwanie Ducha Świętego w chrześcijaninie:
znaczenie dla duchowości

Człowiek to istota „zamieszkana”:
takie rozumienie sytuacji osoby ludzkiej to jeden z punktów
składających się na przesłanie przekazywane przez Nowy Testament. Stanowiące go pisma
są świadectwem o duchowości ich autorów, wspólnot,
które oni współtworzą, czy też innych wymienianych
w tych księgach ludzi. Otrzymujemy więc
cenne informacje. Jednak pierwszorzędnym celem, dla którego pisma nowotestamentalne zostały spisane, są
przechowywane, czytane czy proponowane jako lektura, jest wola, by
kształtować duchowość odbiorcy. Dokładniej
mówiąc chodzi o wolę udzielenia wielorakiej pomoc, by
spotkanie z Bogiem było jak najbardziej dla odbiorcy pomyślne, by w
ten sposób stał się on szczęśliwym. Mamy też do
czynienia z przekonaniem, iż taki cel da się osiągnąć.
Podejście jest więc optymistyczne, tchnie
nadzieją. W takim kontekście sytuują się też nowotestamentalne stwierdzenia, że chrześcijanin to
istota zamieszkała[1].
Powyższe uwagi odnoszą się także do corpus paulinum.

Co do problematyki obecności
i działania Osób Bożych, a więc i Ducha
Świętego, w człowieku, to bywa ona zaliczana do najistotniejszych
zagadnień, gdy chodzi o teologię i duchowość
poświadczane i przekazywane przez  listy Pawłowe,
czy nawet oceniana za najważniejsze z nich[2]. W
każdym razie stajemy tu wobec obszernej tematyki. Tutaj będzie można przedstawić
jedynie wybrane elementy.

1. Duch Święty i inni
mieszkańcy człowieka

Czytając czy
słuchając wypowiedzi tematycznie związanych z zagadnieniem
duchowości chrześcijańskiej bywa, że można odnieść
wrażenie, iż rozumienie człowieka jako istoty „zamieszkałej”
jest bardzo wybiórcze, niekompletne w tym znaczeniu, że prymat
przyznaje się obecności grzechu i faktorów związanych z
nim przyczynowo i na zasadzie skutku[3]. Kwestia
grzeszności człowieka, w tym powodów i konsekwencji takiego
stanu rzeczy, bez wątpienia jest bardzo ważna, nie wolno jej
lekceważyć. Jest to jednak element większej całości. Gorliwość,
by mobilizować, troska, by ostrzegać, w żadnym wypadku nie
stanowiłyby usprawiedliwienia dla ewentualnego nieadekwatnego
przedstawiania rzeczywistości. Taka postawa czy taktyka prędzej czy
później muszą okazać się błędne,
szkodliwe. Wracając do wspomnianego mankamentu to tak, jakby przesłanie
o człowieku jako istocie „zamieszkiwanej” utożsamić
z następującym fragmentem Listu
do Rzymian:

„Wiemy przecież, że Prawo jest duchowe. A ja
jestem cielesny (sa,rkino,j), zaprzedany w niewolę grzechu. Nie
rozumiem bowiem tego, co czynię, bo nie czynię tego, co chcę,
ale to, czego nienawidzę, to właśnie czynię.
(…)  A zatem już
nie ja to czynię, ale mieszkający we mnie grzech. Jestem
bowiem świadom, że we mnie, to jest w moim ciele (evn th/|
sarki, mou), nie
mieszka dobro; bo łatwo przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale
wykonać - nie. Nie czynię bowiem dobra,
którego chcę, ale czynię to zło, którego nie
chcę. Jeżeli zaś czynię to, czego nie chcę, już
nie ja to czynię, ale grzech, który we mnie mieszka. A zatem
stwierdzam w sobie to prawo, że gdy chcę czynić dobro, narzuca
mi się zło. (…) W członkach zaś moich spostrzegam
prawo inne, które toczy walkę z prawem mojego umysłu i podbija
mnie w niewolę pod prawo grzechu mieszkającego w moich członkach”
(Rz 7,14-23)[4].

Tymczasem nieco wcześniej ten sam Apostoł wyjaśnia w
kategoryczny sposób: „Ale nie tak samo ma się rzecz z
przestępstwem jak z darem łaski. Jeżeli bowiem przestępstwo jednego sprowadziło na
wszystkich śmierć, to o
ileż obficiej spłynęła na nich wszystkich łaska i dar
Boży, łaskawie udzielony przez jednego człowieka, Jezusa
Chrystusa. I nie tak samo ma się rzecz z tym darem
jak i ze skutkiem grzechu, spowodowanym przez jednego grzeszącego. Gdy bowiem jeden tylko
grzech przynosi wyrok potępiający, to łaska przynosi usprawiedliwienie
ze wszystkich grzechów. Jeżeli bowiem przez przestępstwo
jednego śmierć zakrólowała z powodu jego jednego, o ileż bardziej ci, którzy
otrzymują obfitość łaski i daru sprawiedliwości,
królować będą w życiu z powodu jednego Jezusa
Chrystusa. A zatem, jak przestępstwo jednego sprowadziło na
wszystkich ludzi wyrok potępiający, tak czyn sprawiedliwy Jednego
sprowadza na wszystkich ludzi usprawiedliwienie dające życie” (Rz 5,15-18; podkreślenia moje, WM). Bardzo ważnym dla zrozumienia Pawłowego przesłania o człowieku jako o
istocie „zamieszkałej” jest też ósmy
rozdziała Listu do Rzymian (zob.
zwłaszcza 8,9.11). Trzeba uwzględnić, iż rozdziały siódmy
i ósmy są ze sobą ściśle związane[5]. Oto np. wersety, przez które rozdziały te „fizycznie”
spotykają się, łączą się. To w ich świetle,
jak pokazuje terminologia i tok myślenia, trzeba interpretować
przytoczony powyżej fragment siódmego rozdziału Listu do Rzymian. „Tak więc umysłem służę prawu Boga, zaś
ciałem (th/|
de. sarki.) prawu grzechu. Teraz
jednak dla tych, którzy są w Chrystusie Jezusie, nie ma już
potępienia, ponieważ prawo Ducha życia w Chrystusie Jezusie,
wyzwoliło cię spod prawa grzechu i śmierci” (Rz 7,25 – 8,2). Nieco dalej Apostoł
wyjaśnia, co to znaczy już teraz i co oznacza na
przyszłość, że Duch mieszka w chrześcijaninie. „Wy
jednak nie jesteście w ciele (evn sarki), lecz w
Duchu, jeśli tylko Duch Boży w was mieszka. Jeżeli zaś ktoś
Ducha Chrystusowego nie ma, ten nie jest Jego. (…) A jeżeli Duch
Tego, który Jezusa wskrzesił z martwych mieszka w was, to Ten, który
wskrzesił Chrystusa Jezusa z martwych, ożywi i śmiertelne
ciała (sw,mata) wasze przez zamieszkującego w was swego
Ducha” (Rz 8,9.11). Jak najbardziej na miejscu
jest pytanie, czy wzmiankowana wcześniej pułapka zagraża
wyłącznie teologii duchowości, czy nie dotyczy ona również
innych dyscyplin teologicznych. A jeśli tak, to co
należy zrobić?

Wg
św. Pawła, jak już zostało wskazane, w chrześcijaninie
jest obecny Duch Święty. Przyjdzie jeszcze pokazać, iż
absolutnie nie chodzi o obecność bierną. Podobnie też ma
się sprawa z Bogiem Ojcem oraz Chrystusem. Także w Ich wypadku
Apostoł wskazuje na bardzo korzystne dla człowieka skutki Ich
zamieszkiwania. W przytoczonych poniżej tekstach są one
zaprezentowane w napawających nadzieją kategoriach chronienia przed
ewentualnie grożącą agresją oraz znajdowania się po
właściwej stronie, gdy chodzi o swą pomyślność. „Czy nie wiecie, że jesteście
świątynią Boga i że Duch Boży mieszka w was? Jeżeli
ktoś zniszczy świątynię Boga, tego zniszczy Bóg.
Świątynia Boga jest świętą, a wy nią
jesteście” (1 Kor 3,16-17)[6]. „(…)
będziemy żyć z Nim [tzn. z Chrystusem]
z mocy Boga (…). Czy nie wiecie o
samych sobie, że Jezus Chrystus jest w was? Chyba że jesteście odrzuceni” (2 Kor 13,4-5). W przypadku
zamieszkiwania w chrześcijaninie Ojca, Chrystusa i Ducha
Świętego mamy do czynienia z rzeczywistością
nieskończenie bogatą, ze wszech miar pozytywną dla tegoż
człowieka: Ojciec, Chrystus i Duch Święty to przecież Osoby
boskie. W tekstach corpus paulinum, w
których podejmowany jest temat obecności Ducha Świętego w
chrześcijaninie do Ducha odnoszone są np.
takie czasowniki jak mieszka czy jest. Łatwo sprawdzić, że
listy Pawłowe stosują je także w
innych przypadkach. Żeby przesłanie jak najlepiej zrozumieć,
trzeba uwzględnić, kim wg Nowego
Testamentu (a więc i wg corpus paulinum) jest Święte Tchnienie Boże[7].
Istotę przekazu można tu przedstawić następująco. Trzeba
pilnować, by nie interpretować tekstów biblijnych w kluczu
obcego im, tak bardzo obecnie rozpowszechnionego w kulturze-mentalności europejskiej
dualizmu materialne/duchowe (czy takie podejście dualistyczne nawet
dominuje?) lub coraz bardziej znaczącego monizmu
materialistycznego. Nie mniej istotnym jest, że Duch Święty to
jedna z trzech Osób boskich. Tzn. Jego sposób bytowania, Jego
możliwości nieskończenie przekraczają człowieka i inny
wszelki byt stworzony.  Należy bezwzględnie
mieć to na uwadze, jeśli chcemy zrozumieć, co corpus paulinum
stara się przekazać, gdy informuje, że Duch np.
mieszka w chrześcijaninie, modli się w nim. Jest rzeczą,
która powinna dawać do myślenia, iż takie boskie
zamieszkiwanie nie wyklucza, gdy chodzi o doczesność, innych
obecności. I bynajmniej nie mamy tu do czynienia z jakimkolwiek dualizmem,
ze zrównywaniem Osób Bożych z kimkolwiek, z czymkolwiek. Nie
oznacza to też, jakoby Bóg był obecny i działał w
sposób niedoskonały. Zamieszkiwanie Ducha Świętego w
świetle corpus paulinum
logicznie będzie przedstawić odwołując się do
dwóch ściśle powiązanych ze sobą, zasadniczych,
składających się na życie człowieka stadiów,
tzn. do życia doczesnego i do przyszłości eschatologicznej. Przy
czym w przypadku tego ostatniego będzie chodziło wejście w
tę pełnię życia, o ten jego etap, który rozpoczyna
się wraz ze zmartwychwstaniem ciała.

2. Zamieszkiwanie Ducha w
chrześcijanie: doczesne teraz

Tłumacząc jak
najdokładniej Rz 8,9 otrzymujemy
następujący przekład: „Wy jednak nie jesteście w ciele (evn sarki.), ale w (evn) Duchu, jeśli tylko Duch Boga mieszka w (evn) was.
Jeżeli zaś ktoś nie ma Ducha, który jest Duchem Chrystusa,
ten nie jest Jego [tzn. Chrystusa]”. Zastosowanie w tekście greckim
czasowników w trybie oznajmiającym czasu teraźniejszego sugeruje,
iż właściwe chrześcijaninowi bycie w Duchu
Świętym oraz zamieszkiwanie Tchnienia Bożego w nim nie są
jakąś rzeczywistością przejściową,
sporadyczną, że mamy tu do czynienia z pewną
ciągłością, trwałością, z jak najbardziej
pozytywną cechą życia chrześcijańskiego. Na takich
zasadach Duch gwarantuje komunię z Chrystusem. Tę ostatnią za
innymi tekstami Pawłowymi można
określić m.in. mianem życia
w Chrystusie (zob. np. 1 Kor 1,30 wraz z kontekstem).  Wróćmy
do Listu do Rzymian. Do czego takie
zaangażowanie się Ducha Świętego, taka komunia z Duchem i
Chrystusem prowadzi, św. Paweł bardzo śmiało wyjaśnia
nieco wcześniej: „Teraz jednak nie ma już potępienia dla
tych, którzy są w Chrystusie Jezusie, ponieważ prawo Ducha życia
w Chrystusie Jezusie wyzwoliło cię spod prawa grzechu i
śmierci” (Rz 8,1-2). W ósmym
rozdziale Listu do Rzymian ukierunkowanie
eschatologiczne jest ewidentne. Nie wolno jednak zapomnieć, iż
św. Paweł pisząc o obecności, o zamieszkiwaniu Ducha
wskazuje też na jak najbardziej pozytywne skutki Jego zaangażowania
jako na dotyczące również i doczesności, dobroczynnie
zmieniające, kształtujące, dopełniające także tę
ostatnią. Jeśli „nie jesteście w ciele (evn sarki.)” w Rz 8,9 nie mówi o jakimkolwiek odcieleśnieniu
człowieka w dziele zbawczym, lecz o przezwyciężeniu stanu
wrogości czy obcości wobec Boga, stanu słabości,
zniewolenia, śmiertelnego zagrożenia[8], to w
takim razie taką zmianę trzeba przypisać Duchowi jako obecnemu w
człowieku, jako ogarniającemu człowieka swą
wszechmocną dobrocią już w doczesnym teraz. Co do wspomnianej trwałości jako cechy
obecności-działania Tchnienia Bożego w chrześcijaninie, to Drugi List do Koryntian przedstawia
ją w sposób bardzo śmiały (przyzwyczajenie, nieuwaga itp.
robią jednak swoje, łatwo więc o przeoczenie), a mianowicie
Apostoł sięga tam po określenie zadatek[9]. Inaczej
mówiąc, jako obecny w chrześcijaninie Duch jest, jak pokazuje
kontekst, początkiem i rękojmią wierności Bożej,
spełnienia Bożych obietnic. „On też wycisnął na
nas pieczęć i zostawił zadatek Ducha w sercach naszych” (2
Kor 1,22).

„Czy nie wiecie, że świątynią Boga jesteście i
że Duch Boga mieszka w was?” (1 Kor 3,16). Kontekst wskazuje,
iż w przypadku przytoczonego tekstu ukierunkowanie eschatologiczne jest
ewidentne.. Dowiadujemy się też, że Duch jest stroną w
następującej gwarancji-ostrzeżeniu: „Jeżeli
ktoś zniszczy świątynię Boga, tego zniszczy Bóg. Świątynia
Boga jest świętą, a wy nią jesteście” (1 Kor
3,17). Z drugiej strony nie wolno przeoczyć, iż także w
przypadku 1 Kor 3,16 gramatyka informuje, iż boskie Tchnienie już
jest obecne w człowieku, że nie jest to obecność chwilowa,
sporadyczna. Mamy do czynienia z cechą chrześcijańskiego status quo. Nasuwa się też wniosek,
iż Duch gotów jest bronić chrześcijanina także przed
niebezpieczeństwami doczesnym, że obroni i wtedy efektywnie[10]. Jego
obecność można nawet rozumieć jako skutecznie
odstraszającą ewentualnych napastników: a prewencja jest
najlepszą formą obrony[11]. O
zamieszkiwaniu Ducha w chrześcijaninie św. Paweł pisze
także w następującym fragmencie Pierwszego Listu do Koryntian: „Czy nie wiecie, że
ciało (sw/ma) wasze [jest] świątynią Ducha
Świętego, który w was [jest], a którego macie od Boga,
i że już nie należycie do samych siebie?” (1 Kor 6,19).
Nawiasy kwadratowe wskazują, iż w tłumaczeniu polskim
należało dodać orzeczenie, wybrać jakiś czasownik. W
każdym razie zaczynający się zaraz potem rozdział
siódmy pozwala rozumieć, iż bycie świątynią, w
której mieszka Duch, jest cechą chrześcijanina jako takiego,
że pod tym względem kobieta i mężczyzna są sobie
równi, że jednakowo dotyczy ono ludzi o nawet zasadniczo różnym
statusie społecznym. Cecha ta jest przywilejem, który jak
najbardziej pozytywnie wyróżnia chrześcijan. Tak Apostoł
postrzega sytuację w doczesności. Żeby lepiej go zrozumieć,
trzeba m.in. uświadomić sobie, iż w tamtych czasach świat
nie jest usiany chrześcijańskimi budowlami, kościołami-świątyniami
jedynego Boga. Wyjątkowym statusem pod tym względem cieszy się
wyłącznie świątynia Jerozolimska. Nie-izraelici mają
bardzo ograniczony dostęp do sprawowanego tam kultu, do tego miejsca
Bożego zamieszkania, czyli w pewnym sensie do samego Boga i do
dobrodziejstw spotkania z Nim w Jego świątyni. W przypadku zaś
czczących jedynego Boga Izraelitów pozycja kobiet pod tym
względem ustępuje statusowi mężczyzn. Co do wątku,
iż to właśnie ciało (sw/ma) chrześcijanina jest świątynią
Ducha, czyli że On mieszka w ciele (sw/ma), to trzeba zwrócić jeszcze na niego
uwagę m.in. z następującego powodu. Apostoł
zna określenie dusza i stosuje
je do człowieka (zob. 1 Tes 5,23). Jednak w 1
Kor 6,16 nie pisze on, że to dusza chrześcijanina jest
świątynią, „miejscem” zamieszkania boskiego
Tchnienia[12]. Nie negując, iż
także w tym wypadku mamy do czynienia z podejściem
całościowym do człowieka[13], zarazem
spotykamy się z przesłaniem, że Duch nie jest wrogiem tego, co
cielesne-materialne, nie ucieka przed nim, wchodzi w kontakt z nim, przebywa w
nim. Ze swej strony Rz 8,11 wskazuje na ostateczne
konsekwencje takiego nastawienia, związku, opieki: na zmartwychwstanie, na
rozpoczynającą się wraz z nim pełnię życia.

O obecności Ducha
Świętego w chrześcijaninie mówi też
następujący fragment List do
Galatów: „Gdyż jesteście (evste)
synami, posłał (evxape,steilen) Bóg Ducha
Syna swojego do naszych serc, który woła (kra/zon): Abba,
Ojcze!” (Ga 4,6). Święty Paweł wymienia wszystkie trzy
Osoby Boże (początek Listu do
Galatów wskazuje, iż termin Bóg
należy tu rozumieć w znaczeniu Bóg
Ojciec). W świetle tego, co czytamy nieco wcześniej w trzecim
rozdziale Listu do Galatów trzeba
uznać, iż godnością synowską jednakowo zostali
obdarowani wszyscy chrześcijanie: w równej mierze, niezależnie
od narodowości, statusu społecznego, mężczyźni i kobiety (co bynajmniej nie oznacza, jakoby tym samym tracili
oni swą tożsamość, zob. np. Rz 16,1n).
Uwzględniając formy gramatyczne czasowników zastosowanych w Ga
3,28 i 4,1-7 należy przyjąć, iż takie cieszenie się
godnością synowską nie jest czymś chwilowym, sporadycznym,
lecz trwale będącym udziałem chrześcijan. Odpowiada to
przesłaniu w Ga 4,6 o obecności i działaniu Ducha
Świętego: to, co On czyni, jak wskazuję gramatyka, nie jest
czymś sporadycznym, ale trwałym. Natomiast św. Paweł zwraca
tam uwagę na pewien przełom, to znaczy na skuteczne
posłanie-przyjście Ducha Świętego. Jeśli boskie
Tchnienie zbawczo towarzyszy ludziom także na etapie
przedchrześcijańskim (zob. np. Ga 4,29; 1
Kor 10,1n), to trzeba mówić o typowym dla
chrześcijan zamieszkiwaniu Duch, zamieszkiwaniu stanowiącym o
przynależności do, licząc przynajmniej od wtargnięcia
grzechu w dzieje, najkorzystniejszego, kulminacyjnego, gdy chodzi o
możliwości zbawcze, stadium doczesnego etapu dziejów stworzenia
zbawienia (zob. np. Ga 4,1-4 wraz z kontekstem). Nie
można wykluczyć, że św. Paweł pisząc Ga 4,4-7
był przekonany, iż oto Bóg dochował słowa, iż
oto spełnia się następujące starotestamentalne
proroctwo-obietnica: „Pokropię was czystą wodą,
abyście się stali czystymi, i oczyszczę was od wszelkiej zmazy i
od wszystkich waszych bożków. I dam wam serce nowe. Ducha nowego
też tchnę do waszego wnętrza, odbiorę wam serce kamienne, a
dam wam serce z ciała. Ducha mojego chcę tchnąć w was i
sprawić, byście żyli według mych nakazów i
przestrzegali przykazań, i według nich postępowali. Wtedy
będziecie mieszkać w kraju, który dałem waszym przodkom,
i będziecie moim ludem, a Ja będę waszym Bogiem” (Ez 36,25-28)[14].

W Ga 4,6 św. Paweł pisze o następującym działaniu
Ducha w chrześcijaninie. On woła. Znamy też treść tego
wołania: „Abba, Ojcze!” Duch zwraca
się do Tego, który posłał Go do serca
chrześcijanina. Zwraca się w sposób, który przywodzi na
myśl modlitwę samego Chrystus do Ojca z Ewangelii św. Marka 14,36, w sposób, który przypomina
także Chrystusowe wskazanie-poleceniem, w jaki sposób
chrześcijanie mają się modlić, jak modlić mają
się od Niego nauczyć. „Gdy Jezus przebywał w jakimś
miejscu na modlitwie i skończył ją, powiedział jeden z
uczniów do Niego: «Panie, naucz nas się modlić, jak i
Jan nauczył swoich uczniów». A On powiedział do nich: «Kiedy się modlicie, mówcie: Ojcze,
niech się święci Twoje imię …»” (Łk 11,1-2). Nasuwa się wniosek, iż Duch
modli się w chrześcijaninie, iż daje chrześcijaninowi
modlić się tak, jak Chrystus modlił się do Ojca, tak, jak
Chrystus chce, by do Ojca zwracali się Jego uczniowie. Mieszkając w
sercu chrześcijanina boskie Tchnienie sprawia, iż ten człowiek
modli się w sposób synowski. Termin Abba ukierunkowuje na
następujące doprecyzowanie. Dzięki Duchowi Bożemu mamy do
czynienia ze związkiem, który cechuje serdeczność,
poczucie bliskości i zarazem szacunek[15]. W
świetle Listu do Rzymian
można też rozumieć, że Duch skutecznie uzupełnia braki
ludzkiej modlitwy, że sprawia, iż jest ona coraz doskonalsza. „(…)
Duch przychodzi z pomocą naszej słabości. Gdy bowiem nie umiemy
się modlić tak, jak trzeba, sam Duch przyczynia się za nami w
błaganiach, których nie można wyrazić słowami. Ten
zaś, który przenika serca, zna zamiar Ducha, wie, że przyczynia się za
świętymi zgodnie z wolą Bożą. Wiemy też, że
Bóg z tymi, którzy Go miłują,
współdziała we wszystkim dla ich dobra, z tymi, którzy
są powołani według Jego
zamiaru” (Rz 8,26-28). Wróćmy
do Listu do Galatów. Duch jest
w chrześcijanie. Św. Paweł umiejscawia Go nawet dokładniej.
Nie pisze np., iż jest On w duszy człowieka
jako  w
najdoskonalszej części bytu ludzkiego, części najbardziej
godnej boskiego Tchnienia (choć gdzie indziej wymienia duszę jako
element-aspekt człowieka; zob. 1 Tes 5,23).
Wskazuje, że Duch jest i aktywnie działa w sercu. Czy warto
zwrócić uwagę, iż przynajmniej w znaczeniu pierwszym,
absolutnie nie przesądzając co do
interpretacji Ga 4,6, termin serce
wskazuje na część ciała ludzkiego? Pawłowe
rozumienie zmartwychwstania eschatologicznego oraz wiecznej pełni
życia, a w tym roli Ducha w ich udzieleniu, pokazuje, iż skojarzenie
ze znaczeniem pierwszym słowa serce
posiada swą wartość. Ważne dla
naszego tematu są następujące znaczenia omawianego terminu. Za
jego pomocą wskazywano na bardzo znaczące „miejsce” w
człowieku: z niego dobro lub zło ogarnia daną osobę a nawet
jej otoczenie, przynosząc danemu człowiekowi
pomyślność lub niszcząc, wpływając pozytywnie lub
negatywnie także na jego otoczenie[16]. Duch w
takim razie zamieszkuje w jak najbardziej newralgicznym, kluczowym miejscu (zob.
np. Mt 12,34; 15,17n). To, co tam wg Ga 4,6 czyni, trzeba ocenić
jako trwałe (jak wskazuje gramatyka) i jak najbardziej istotne. Sama w
sobie modlitwa jest jedną z najważniejszych czynności, co
dopiero powiedzieć o modlitwie zanoszonej przez Ducha czy też
kształtowanej przez Niego. Za Listem
do Rzymian wypada jeszcze uwzględnić, że boskie Tchnienie
będąc w sercu tak działa na danego człowieka, tak go
kształtuje, iż w ostatecznym rozrachunku chodzi o udzielenie tej
osobie daru zmartwychwstania i tym samym wejście w posiadanie daru wiecznej
pełni życia. „(…) zamieszkanie
Ducha Świętego w człowieku pociąga za sobą
szczególną konsekrację całej jego osoby (Paweł
podkreśla tu jej wymiar cielesny) na podobieństwo świątyni.
Jest to konsekracja uświęcająca. Stanowi samą istotę
zbawczej łaski, przez którą człowiek otrzymuje
udział w trynitarnym życiu Boga. W ten
sposób otwiera się w człowieku wewnętrzne
źródło świętości, z którego pochodzi
życie wedle Ducha, jak mówi Paweł w Liście do Rzymian: «Wy
[…] nie żyjecie według ciała, lecz według Ducha,
jeśli tylko Duch Boży w was mieszka» (8,9). To
właśnie jest fundamentem nadziei na zmartwychwstanie ciała,
bowiem «jeżeli mieszka w was Duch Tego, który Jezusa
wskrzesił z martwych, to Ten, który wskrzesił Chrystusa
[Jezusa] z martwych, przywróci do życia wasze śmiertelne
ciała mocą mieszkającego w was swego Ducha» (Rz 8,11)[17].

Życie doczesne to zasadniczy etap na drodze do osiągnięcia
celu, jakim jest rozpoczynająca się wraz ze wskrzeszeniem wieczna
pełnia życia. Wg np. Ga 6,8 tak droga jak i
samo osiągnięcie tego celu nie dokonuje się bez boskiego
Tchnienia. Zmartwychwstanie zbawionego na życie wieczne św.
Paweł przedstawia jako ostateczne wejście w komunię z
Chrystusem, jako upodobnienie do Chrystusa (Flp 3,20n). Rz 8,9-11 pozwala
rozumieć to upodobnienie jako mające dopełnić się
dzięki Duchowi. Wg corpus paulinum
droga do tego ostatecznego podobieństwa, do pełni bycia podobnym do
Chrystusa prowadzi przez naśladowanie Go, stawanie się coraz bardziej
podobnym do Niego już w życiu doczesnym. Oprócz takich
tekstów jak np. 1 Tes
1,6; Ga 4,19 dobrze będzie tu wziąć pod uwagę Rz 6,1-11. W Liście
do Rzymian św. Paweł przedstawia śmierć jako skutek
grzechu (zob. Rz 5,12). Wg Rz
6,1-11 chrzcielna komunia z Chrystusem to udział w Jego triumfie nad
śmiercią i grzechem, to w Chrystusie życie dla Ojca i
dzięki Ojcu. Rz 8,15n
potwierdza, że pójście śladami Chrystusa, bycie do Niego
podobnym trzeba traktować bardzo poważnie: w sensie dogłębnej
wspólnoty życia ostatecznie w wymiarze nadprzyrodzonym, chwalebnym,
boskim. „Nie otrzymaliście przecież ducha niewoli, by się
znowu pogrążyć w bojaźni, ale otrzymaliście Ducha
przybrania za synów, w którym możemy wołać:
«Abba, Ojcze!» Sam Duch wspiera swym świadectwem
naszego ducha, że jesteśmy dziećmi Boga. Jeżeli zaś
jesteśmy dziećmi, to i dziedzicami: dziedzicami Boga, a
współdziedzicami Chrystusa, skoro wspólnie z Nim cierpimy po
to, by też wspólnie mieć udział w chwale. Sądzę bowiem, że cierpień teraźniejszych
nie można stawiać na równi z chwałą, który ma
się w nas objawić. (…) Albowiem tych, których od
wieków poznał, tych też przeznaczył na to, by się
stali na wzór obrazu Jego Syna, aby On był pierworodnym między
wielu braćmi. Tych zaś, których przeznaczył, tych
też powołał, a których powołał, tych też
usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też
obdarzył chwałą. Cóż więc
na to powiemy? Jeżeli Bóg z nami, któż przeciwko nam?”
(Rz 8,15-31). Wg Ga 4,6 to właśnie Duch
upodabnia chrześcijanina do Chrystusa, gdy chodzi o relacje synowskie z
Ojcem, gdy chodzi o modlitwę. Nie jest to bynajmniej mało. W Ga 5,22-23
św. Paweł pisze o owocu Ducha.
Tekst ten jest ważny dla naszego tematu z następujących
powodów. Metafora owocu i
doprecyzowanie, że mamy do czynienia z Duchem, sugerują, iż mamy
do czynienia z misterium współdziałania Ducha
Świętego i chrześcijanina. Składające się na owoc
Ducha cechy po pierwsze pasują do Chrystusa i pod drugie mają
charakteryzować chrześcijanina. Ga 5,19-21 wskazuje, iż
posiadanie tych cech, rozwijanie ich to dla człowieka droga zbawienia,
droga do pełni życia. To wszystko pozwala rozumieć, iż Ga
5,22-23 to tekst wskazujący na dobroczynne skutki obecności Ducha w
człowieku właśnie w doczesności, na dokonujące
się w życiu doczesnym przemienianie przez Niego człowieka[18].

Drugi List do Tymoteusza zwraca uwagę na pozytywne skutki
zamieszkiwania Ducha, gdy chodzi o człowieka zajmującego
szczególne miejsce, o przełożonego wspólnoty
kościelnej. „Dobrego depozytu strzeż z pomocą Ducha
Świętego, który w nas mieszka” (2 Tm 1,14).
Uwzględniając kontekst, otrzymujemy istotne dane dla duchowości
kapłańskiej, np. gdy chodzi o
skuteczność sprawowania posługi przewodniczenia
wspólnocie, służenia jej, dochowania wierności
Powołującemu, samorealizacji kapłana. Pozostańmy jeszcze
przy sakramentach. W Pierwszym
Liście do Koryntian znajdziemy następujące stwierdzenie:
„Wszyscy (…) w jednym Duchu zostaliśmy przez kąpiel
chrzcielną zanurzeni w jedno ciało: czy to Żydzi, czy Grecy, czy
to niewolnicy, czy wolni. Wszyscy też zostaliśmy napojeni jednym
Duchem” (1 Kor 12,13). Słowa o napojeniu Duchem, skoro znajdują
się w bezpośrednim sąsiedztwie wzmianki o chrzcie, należałoby
interpretować jako wskazujące na owoce tego sakramentu. Jednak nie
tak daleko, bo w rozdziale jedenastym tego samego listu, Apostoł pisze o
Eucharystii. Czy w takim razie wg 1 Kor 12,13 to przez nią
chrześcijanie zostają napojeni Duchem? Także taką
interpretację należy rozważyć. W każdym razie 1 Kor
12,13 przez wzmiankę o napojeniu zwraca uwagę na obfitość
udzielenia Ducha, na życiodajność Jego działania także
„od wewnątrz” obdarowanego. By obraz był jak najbardziej
kompletny, trzeba też uwzględnić, iż w ludziach może
mieszkać, jak to ujmują listy Pawłowe,
zbawcza, łącząca z Bogiem wiara (2 Tm 1,5). Taka wiara nie jest
niczym abstrakcyjnym, nie jest też np. jakimś
odrębnym bytem. W jej przypadku mamy do czynienia z relacją,
komunią, i to taką, że bez niej nie ma zbawienia (zob. np. Ga 2,15n). Wg św.
Pawła zakłada ona jako fundamentalne obecność,
zaangażowanie się Ducha Świętego (zob. 1 Kor 12,3).

3. Zamieszkiwanie Ducha w
chrześcijanie: wskrzeszenie i wieczna pełnia życia

„A jeżeli Duch Tego, który wskrzesił Jezusa z
martwych, mieszka w was, to Ten, który wskrzesił Chrystusa z
martwych, uczyni żywymi i śmiertelne ciała (sw,mata)
wasze przez swego Ducha zamieszkującego w was” (Rz
8,11). W ten sposób można przedstawić Pawłowe
przesłanie o ostatecznych konsekwencjach związków
chrześcijanina z Duchem Świętym, o definitywnych reperkusjach
zamieszkiwania Ducha w chrześcijanie, o celu tej obecności. W świetle  Listu do Rzymian wypada powiedzieć, że Duch tutaj prowadzi
chrześcijanina drogą, którą Chrystus przeszedł, którą
otworzył razem z Duchem. „[Jest to Ewangelia] o Jego Synu,
który stał się według ciała (sa,rka)
przez ród Dawida, który został ukazany jako Syn Boży w
mocy według Ducha Świętości przez powstanie martwych”
(Rz 1,3-4)[19]. Owszem,
Rz 8,11 dotyczy – w pewnym sensie najpierw – zamieszkiwania boskiego
Tchnienia w doczesności. Jednak zarazem odnosi się także do wieczności:
do wskrzeszenia, do pełni życia. Te etapy – tzn. drogę i
cel, początek i wypełnienie – w jedności z Ojcem i
Chrystusem łączy Duch Święty, zapewnia pomyślne
przejście z jednego do drugiego, sprawia, że Boży plan zostaje
zrealizowany, że człowiek nie marnuje otrzymanej szansy. W ten
sposób należałoby streścić logikę, dynamizm
przesłania, które przekazują np.
siódmy i ósmy rozdział Listu
do Rzymian. Listy Pawłowe dają wyraz
świadomości, że zmartwychwstanie i życie wieczne to
rzeczywistości w sposób absolutny przekraczające porządek
doczesny. Stąd nawet może nasunąć się uzasadniona wątpliwość,
czy da się o nich sensownie mówić. „(…) ani oko nie widziało, ani ucho nie
słyszało, ani serce człowieka nie zdołało
pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym,
którzy Go miłują” (1 Kor 2,9). Z drugiej strony
dalej w tym samym liście ten sam św. Paweł wyjaśnia,
że jednak Bóg udziela na ten temat pewnych wiadomości. Oto
propozycja tłumaczenia trudnego m.in. ze względu na terminologię,
zarazem ważnego tekstu, jakim jest 1 Kor 15,42-46:

„Podobnie rzecz się ma ze zmartwychwstaniem
umarłych. Jest zasiewane w zniszczalności, jest wskrzeszane w niezniszczalności,
jest zasiewane w niechwalebności, jest  wskrzeszane w chwale, jest
zasiewane w słabości, jest wskrzeszane w mocy, jest zasiewane sw/ma yuciko,n
[tzn. ciało nie w pełni jeszcze ożywiane przez Ducha], jest
wskrzeszane sw/ma pneumatiko,n [czyli ciało duchowe,
w pełni ożywiane przez Ducha]. Jeżeli jest sw/ma yuciko,n
[tzn. ciało nie w pełni jeszcze ożywiane przez Ducha], jest
też [ciało]
pneumatiko,n [czyli ciało duchowe, w pełni ożywiane przez
Ducha]. Jak i jest napisane: Uczyniony został pierwszy człowiek,
Adam, yuch.n zw/san
[istotą jeszcze nie w pełni ożywianą przez Ducha], a
ostatni Adam [jest] pneu/ma zw|opoiou/n [jest
sprawcą pełnego ożywiania Duchem]. Nie [ma] jednak najpierw  pneumatiko.n [pełnego ożywiania Duchem], ale yuciko,n [niepełne
ożywianie Duchem], dopiero potem pneumatiko.n [pełne ożywianie przez Ducha]”.

Tekst jest przepełniony dynamizmem,
radykalizmem dobroczynnej zmiany, przejścia-przeprowadzenia i zarazem pozytywnymi
ciągłością-rozwojem. Charakter niniejszego opracowania nie
pozwala, by wyczerpująco zapoznać z racjami przemawiającymi za
zaproponowanym przekładem. Taki stan rzeczy niech zostanie  potraktowany jako zaproszenie do
dalszych poszukiwań. Z drugiej strony argumentów w jakiejś
mierze jednak dostarczą następujące uwagi[20].
Istnieją przesłanki, że przytoczony fragment piętnastego
rozdziału Pierwszego Listu do
Koryntian bardzo zwraca uwagę na Ducha Świętego, a
dokładniej na Jego rolę w zmartwychwstaniu na życie wieczne i
relacje między Nim i cieszącymi się wieczną
pełnią życia. Jeśli tak, to chodzi o ostateczne
działanie Ducha jako zamieszkującego w chrześcijaninie. W
świetle innych tekstów Pawłowych nie
do przyjęcia jest interpretacja, jakoby św. Paweł
utożsamiał Chrystusa i Ducha Świętego (zob. np. 1 Kor 6,11; 12,3). Z całością 1 Kor
15,42-46 natomiast dobrze harmonizuje biblijne przekonanie, iż Chrystus
udziela Ducha, że czyni to tym w ostatecznym, eschatologicznym wydarzeniu,
jakim jest Jego misterium paschalne-wielkanocne, że sprawia w ten
sposób, iż to Jego własne misterium staje się zarazem
zbawczo misterium potrzebujących zbawienia, którzy w ten
sposób stają się przyjmującymi zbawienie jako
pełnię życia (zob. J 19,30 i 20,22-23)[21]. Wg Pierwszego Listu do Koryntian 3,16 oraz
6,19 w chrześcijaninie jako w świątyni już w
doczesności jest obecny Duch Święty, przy czym poprzez
najbliższy kontekst pierwszy z tych tekstów łączy takie
stwierdzenie z informacją o Bożej bardzo radykalnej gwarancji co do bezpieczeństwa tej świątyni
(1 Kor 3,17). Wynika z niej, iż śmierć ma zostać pokonana,
o czym św. Paweł wprost pisze w związku ze wskrzeszeniem
eschatologicznym na zbawienie wieczne: „A kiedy już to, co zniszczalne, przyodzieje się w
niezniszczalność, a to, co śmiertelne, przyodzieje się w
nieśmiertelność, wtedy sprawdzą się słowa,
które zostały napisane: śmierć została
pochłonięta w zwycięstwo” (1 Kor 15,54; przytoczony tekst
jest trudny do tłumaczenia, jednak teologicznie bardzo interesujący i
ważny; podane tłumaczenie zostało opracowane tak, by być
najbardziej wierne oryginałowi).

Wróćmy do 1 Kor
15,42-46. Znana jest opinia, że corpus paulinum może wskazywać na Boże
Tchnienie za pomocą terminów moc
i chwała. Samo w sobie
bynajmniej nie oznacza to kwestionowania, że jest On osobą i to
boską. Wg Biblii moc i chwała w ostatecznym rozrachunku są
cechą właśnie jedynego, wszechmocnego Boga, wskazują na
Jego obecność, nieporównywalne, właściwe tylko Jemu,
skuteczne zbawcze działanie[22].
Są też łączone z obecnością Boga w Jego
sanktuarium, z jej oznakami, skutkami (zob. np. 1 Krl 8,11). To nie koniec interesujących
zbieżności. „Proces” przedstawiony jako ostateczne
ogarnięcie w zmartwychwstaniu mocą, chwałą jest też
ukazany jako uduchowienie, jako uczynienie, stanie się duchowym. Św.
Paweł pisze o eschatologicznym, definitywnym uduchowieniu człowieka
zbawionego właśnie w zmartwychwstaniu ciała. To ostatnie nie
jest żadnym odmaterializowaniem, nie polega na
utracie cielesności. Cały człowiek ma tu dostąpić
zbawienia[23]. Jeśli słuszna
jest interpretacja, że uduchowienie, uczynienie wtedy ciała duchowym
należy rozumieć jako eschatologiczną pełnię
związków z Duchem, pełne bycie przez Niego ożywianym, to czy
podobnie nie trzeba interpretować także wzmianki o ostatecznym uchwalebnieniu czy ogarnięciu mocą? Uduchowienie można
tu rozumieć jako udzielenie-podjęcie daru dynamiczniej,
eschatologicznej pełni podobieństwa do Ducha Świętego, definitywnego
bycia przez Niego zamieszkiwanym, kształtowanym, ożywianym[24]. Taka
interpretacja znajduje sprzymierzeńców m.in. w Drugim Liście do Koryntian i w Liście do Filipian. 2 Kor 1,22 wraz
z 5,5 i odpowiadającymi im kontekstami ukazują Ducha jako już
obecnego w chrześcijaninie w znaczeniu ukierunkowania na zmartwychwstanie,
na eschatologiczną pełnię życia. Jest to
więc obecność dynamiczna, aktywna, posiadająca cel.
W świetle zakończenia trzeciego rozdziału tego listu ten proces
przedstawia się jako coraz to większe udzielanie-przyjmowanie
chwały, jako taka właśnie przemiana-rozwój. List do Filipian
ze swej strony podobnie postrzega związki z Chrystusem (3,20n).

*.*

Chrześcijanin żyje w Duchu Świętym, Duch
Święty żyje w chrześcijaninie. Innymi słowy listy Pawłowe poświadczają i starają się
przekazać teologię-duchowość, które zwracają
uwagę, że Duch skutecznie ogarnia-napełnia chrześcijanina,
działa „od zewnątrz” i „od wewnątrz”,
stosując kategorie schematu przestrzennego, czyli ze wszystkich stron, a
więc całkowicie. Jakie skutki będzie miało takie –
można powiedzieć: całkowite – zaangażowanie? Dobroczynnie
dla człowieka odnoszą się one do wieczności: jednak w taki
sposób, iż dotyczą one jak najbardziej pozytywnie także
doczesnego teraz. Beneficjentem jest
tu cały człowiek, czyli także jego ciało. W ten
sposób zostajemy zaproszeni – czy wręcz zobowiązani
– by przemyśleć stosunek Ducha także do doczesności,
do tego, co materialne-cielesne, do ich miejsca w misterium stworzenia
zbawienia. Trzeba też zwrócić uwagę na jeszcze jedną
linię przewodnią. Mamy do czynienia z postępem, rozwojem, z
logiką-dynamizmem dopełnienia, udzielania szczęścia. To
podejście zarazem jest odrzuceniem wizji dualistycznej, wg
której np. w doczesnym teraz to, co Boże, i to, co
złe (inaczej mówiąc: to, co korzystne dla potrzebujących
zbawienia, i to, co dla nich niekorzystne), zasadniczo by się
równoważyło. Parafrazując jeden z wersetów
składających się na ósmy rozdział Listu do Rzymian można
powiedzieć, iż mamy do czynienia (wbrew wszelkim ludzkim
doświadczeniom i mniej czy bardziej znajdującym w nich uzasadnienie rozumowaniom,
przewidywaniom) z więcej niż
przewagą po stronie Boga, czyli po stronie potrzebujących
zbawienia. To nie jest teologia-duchowość pesymistyczna,
teologia-duchowość panowania grzechu, defensywy[25]. Ona ma
cel, ona ma sens, ona pociąga, czy nawet urzeka. Może w ten
sposób identyfikujemy, choćby pośrednio, jeden z
powodów, dla których współczesny świat w
dużej części wydaje się odwracać od
chrześcijaństwa. Jeśli tak, to listy Pawłowe
pokazują, iż także takie (ewentualne) wyzwanie da się
pokonać, ukazują, jak to zrobić, i oferują swą pomoc.

Résumé

«La présence du Saint-Esprit dans le
chrétien: sa signification pour la spiritualité» - d’après
le Nouveau Testament
l’être humain est «habité» et il s’agit
d’une donnée de première importance. Le sujet est présenté
en tenant compte de ce que le corpus
paulinum transmet du chrétien. Vu l’abondance et la
complexité des informations on ne peut que signaler les points
considérés comme les plus importants: 1) le Saint-Esprit les
autres «habitant» de l’homme; 2) l’inhabitation de l’Esprit
et la vie d’ici-bas; 3) l’inhabitation de l’Esprit Saint et
la vie à venir.

[1] W
centrum zainteresowania znajdują się więc
chrześcijanie. Nie wchodząc w szczegóły dyskusji, trzeba
pamiętać, że wg Nowego
Testamentu także inni ludzie to istoty „zamieszkałe”.
Jeśli np. Ef 2,2
pozwala rozumieć, iż mamy do czynienia z obecnością mocy
wrogich Bogu i tym samym sprowadzających na zamieszkiwanych przez siebie
ludzi zgubę, to trzeba też uwzględnić inną
możliwość czy aspekt o zupełnie podstawowym znaczeniu. Z 1
Kor 12,3 i Rz 10,8-15 wynika, iż mamy do
czynienia ze zbawczą, jak najbardziej korzystną dla człowieka
obecnością Ducha Świętego. Inaczej nikt nie
mógłby zostać chrześcijaninem. Trzeba jeszcze ostrzec
– także tutaj – przed następującą
pułapką: nie wolno popaść w żaden dualizm czy
uznać, iż przewaga choćby w minimalnym stopniu jest po stronie
zła (zob. np. Rz
5,15-18). Rz 8,19n i 2 Kor 5,17n zapraszają, czy wręcz
zobowiązują, by poszerzyć takie spojrzenie, by dostrzec
„kosmiczny” charakter misterium zamieszkiwania.

[2] Zob. Np. J. Henchey, L’inabitazione divina: sorgente e scopo della missione
apostolica, w: Compendio di teologia spirituale. In onore di J. Aumann
O.P. A cura di E.G. de Cea, Roma 1992, s. 124.

[3] By
uzyskać pewność, należałoby oczywiście
przeprowadzić cały szereg rzetelnych badań, tzn. zgromadzić
reprezentatywne dane odzwierciedlające faktyczny stan rzeczy i
następnie zinterpretować je. Do szczególnie ważnych
„obszarów” trzeba tu zaliczyć: homilie, konferencje
rekolekcyjne, materiały katechetyczne, opracowania popularyzatorskie z
zakresu teologii, teksty mające pomóc modlić się.

[4] J.L. Segundo (Le christianisme de
Paul. L’histoire retrouvée. Traduit de l’espagnol par F. Guibal,
Paris 1988, s. 73, przyp. 2) oraz Krister Stendahl (Paul among Jews and
Gentiles, Augsbur Fortress 1977, s. 80) twierdzą, że w świetle corpus
paulinum św. Paweł przedstawia się jako osoba
o mocnym, dobrze uformowanym sumieniu, w niczym niepodobna do simul justus et peccator, do człowieka rozdartego
wewnętrznie, jednocześnie czującego się sprawiedliwym (czy
usprawiedliwionym) i grzesznikiem; a kogoś takiego dostrzegali w nim
św. Augustyn, Luter i bardziej ogólnie właściwa Zachodowi
rana (można też rozumieć: plaga) introspekcyjna.

[5] Podział
tekstu biblijnego na rozdziały i wersety, umieszczanie
nagłówków-komentarzy posiada solidne uzasadnienie i bez
wątpienia mamy do czynienia z cennym osiągnięciem. Nie jest
jednak natchniony, nie wolno stawiać go ponad tekstem, zrozumieniu
którego ma służyć. Korzystając z tekstu
elektronicznego lub kserowanego można z powodzeniem zastosować np. następującą metodę:
usunąć te dodatki i pozwolić, by prowadził nas sam teksty
biblijny.

[6] Co
do takiej interpretacji terminu Bóg
w pismach nowotestamentalnych zob. W.
Misztal, Odnowienie i udzielenie pełni życia w
Świętym Duchu Ojca i Chrystusa. Studium na podstawie listów
św. Pawła Apostoła, Kraków 2002, s. 174n.

[7] Co
do uzasadnienia, że we wzmiankowanych tekstach chodzi właśnie o
Ducha Świętego, to czytelnikowi pomogą konteksty, w
których passusy te się znajdują. Z
pożytkiem będzie też skonsultować np.
komentarze biblijne.

[8] Co
do interpretacji terminu sa,rx
zob. np. J.A. Fitzmyer, Pauline
Theology, w: The New Jerome Biblical Commentary. Edited by R.E. Brown S.S. etc., London
1992, s. 1406; R.J. Erickson, Flesh, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F. Hawthorne, R.P.Martin. Associate
Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester
1993, s. 303n.

[9] Zob. G.M. Burge, First Fruits, Down Payment, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F.
Hawthorne, R.P.Martin. Associate Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester
1993, s. 300n.

[10] Na
podobną logikę gwarantowania, jednak z zaakcentowaniem wątku
przymierza, wskazuje Ga 5,25: „Mając życie od Ducha, do Ducha
się też stosujmy”. Znajdujące się tam słowo stoice,w pochodzi z języka wojskowego i pierwotnie znaczyło stać w jednym szeregu, maszerować razem, zaprawiać się. Znaczenie stosować się itp. sytuuje
się w takim właśnie kontekście. Obywatele starożytnych
Aten składali następującą przysięgę: „nie
opuszczę towarzysza [broni], z którym znajduję się w
jednym szeregu (stoich,sw)”
(cyt. za B. Corsani, Lettera ai Galati, Genova
1990, s. 378).

[11] Można
w tym kontekście przypomnieć następujące słowa
św. Cyryla Jerozolimskiego: „Paraklet
[tytuł ten znaczy min. Obrońca;
uwaga moja, WM] będzie zawsze przy tobie jako
Ten, który strzeże. Będzie czuwał nad tobą, kiedy
wchodzisz i kiedy wychodzisz. Będzie bacznie obserwował tego,
który cię atakuje. Udzieli
ci darów wszelkiego rodzaju, bylebyś tylko grzesząc nie
zasmucił Go” (cyt. za C. Nicolosi, Luce
d’eterna sapienza svelaci il grande mistero di Dio Padre e del Figlio
uniti in un solo amore. Meditazioni sullo Spirito Santo, Vaticano 2000, s. 231).

[12] Później
teologia będzie stosować takie właśnie rozumowanie, taki
sposób mówienia. Zob.
np. F. Vandenbroucke, Esprit Saint. V. Action du
Saint-Esprit dans les âmes, w: Dictionnaire de spiritualité
ascétique et mystique, doctrine et histoire IV, kol. 1309n.

[13] „Musimy
upewnić się, co św. Paweł rozumie przez sôma
(«ciało»), sarx («ciało»), psychê («dusza»), pneuma («duch»), nous
(«rozum») i kardia («serce»). Paweł
nie opisuje bytu ludzkiego jako samego w sobie; raczej myśli o
różnym stosunku ludzkości do Boga i o świecie, w
którym on czy ona żyje. Tak więc
określenia te nie oznaczają części poszczególnych
ludzkich istot, ale raczej aspekty tej samej osoby jako widzianej z
różnych perspektyw” (J.A. Fitzmyer, Pauline Theology,
w: The New Jerome Biblical Commentary. Edited by R.E.
Brown S.S. etc., London
1992, s. 1406).

[14] Por. R. Moretti, Inabitazione, w: Dizionario
enciclopedico di spiritualità. Volume II. A cura di E. Ancilli e del
Pontificio Istituto di Spiritualità del Teresianum, Roma 1992, s. 1282n.

[15] Więcej
na ten temat zob. np. W. Marchel, Abba. Père. La prière du Christ
et des chrétiens. Etudes sur les origines et la signification de
l'invocation à la divinité comme père avant et dans le
Nouveau Testament, Rome 1971, s. 21n.

[16] Szerzej
na ten temat zob. L. Ryken, J.C.
Wihoit, T. Longman, Serce,
w: Słownik symboliki biblijnej. Obrazy, symbole, motywy, metafory, figury
stylistyczne i gatunki literackie w Piśmie Świętym, s, 902n.

[17] Sł.
Boży Jan Paweł II, Katecheza „Duch Święty boskim
mieszkańcem duszy” (20.03.1992), nr 6
(tekst za: Nauczanie Kościoła Katolickiego. Wersja 1.0, Wydawnictwo
M, Kraków 2003). Katecheza ta rozpoczyna ona cykl katechez pt. „Duch Święty w życiu
wewnętrznym człowieka”.

[18] Szerzej
na ten temat zob. W. Misztal, Współdziałanie chrześcijanina
z Duchem Świętym wg Ga 5,22-23, w: Polonia Sacra 10(2002), s. 311n.

[19] W świetle tekstów, które
mówią o wskrzeszeniu Chrystusa przez Ojca (np. Rz 8,11), słowa
„został ukazany” trzeba rozumieć jako passivum divinum,
passivum theologicum, czyli jako Bożą stronę
bierną. Inaczej mówiąc, co potwierdza kontekst, podmiotem
jest Ojciec: tutaj „został wskrzeszony” to tyle co
„Ojciec Go wskrzesił”.

[20] Więcej
na ten temat zob. np. A. Jankowski, Duch
Święty dokonawcą zbawienia. Nowy
Testament o posłannictwie eschatologicznym Ducha Świętego,
Kraków 2003, s. 140n; H. Langkammer,
Życie po śmierci. Eschatologia Starego i Nowego Testamentu, Lublin
2004, s. 214n.

[21] Jeśli
faktycznie w J 19,30 termin pneu/ma
wskazuje na Ducha Świętego, to ważne okazują
się następujące pytania: jak rozmieć słowo pare,dwken? czy
nie lepszym jest tłumaczenie przekazał
Ducha? komu Chrystus oddał, przekazał
Ducha? Ojcu? może należy rozumieć:
Matce, umiłowanemu uczniowi oraz kobietom, o których obecności
poświadcza J 19, czyli wspólnocie Kościoła? Ta ostatnia
interpretacja jest zbieżna z relacją drugiego z wymienionych
tekstów, czyli J 20,22-23. Czy spójność ta wskazuje,
iż na pytanie o paschalne udzielenie Ducha Kościołowi przez
Chrystusa już z krzyża należy udzielić twierdzącej
odpowiedzi? Czytane razem J 7,38-39 i J 12,32-33 przemawiają za takim
rozwiązaniem. Zob. też L. Scheffczyk,
Zmartwychwstanie. Przełożył P. Pachciarek, Warszawa 1984, s.
212.

[22] Można
tu odwołać się np. do
następujących przemyśleń: „Przede wszystkim to Ojciec
wskrzesza Jezusa. Jednak wydaje się także oczywiste, że,
ponieważ Duch jest Jego narzędziem na rzecz naszego zmartwychwstania,
to tak samo było i w wypadku zmartwychwstania Chrystusa, które jest
modelem dla naszego powstania z martwych.
Niektórzy badacze włączają w to ujęcie także
teksty, gdzie zwycięstwo zmartwychwstania oraz niebiańska sytuacja
Zmartwychwstałego są przypisane «mocy» (np. 1 Kor 6,14; Ef 1,18-20; 2 Kor
13,4) i «chwale» Boga (np. Rz 6; 2 Kor 3,18; 4,6). (…) Faktycznie, często
Duch jest określany jako dynamis. A czasem w Nowym Testamencie przejawy
obecności i działania Ducha są opisywane tak, jak w Starym
Testamencie przejawy obecności i działania kabod czyli chwały Bożej (…). Pewne
potwierdzenie dla takiej interpretacji obu określeń mamy w
zupełnie zamiennym stosowaniu przez Pawła sformułowań
«moc chwały» i «chwała mocy»” (G. Ghiberti, Spirito, w: Schede bibliche pastorali. Volume X. Sacr - Spi. Nr 338,
Bologna 1970, s. 16.).

[23]
Zob. np. F.J. Nocke, Eschatologia. Przełożył ks. W.
Borowski, Sandomierz 2003, s. 71n.

[24] Zob. F. Manzi, Paolo, Apostolo del
Risorto. Sfidando le crisi a Corinto, Cinisello Balsamo 2008, s. 145n. Jako
pomoc do dalszych przemyśleń przydadzą się
następujące słowa: „Konkludując możemy
powiedzieć: Nowy świat jest światem niewyobrażalnym. Nie ma
wypowiedzi, które pozwoliłyby na skonkretyzowanie wyobrażenia
sobie odniesień człowieka do materii w tym nowym świecie,
wyobrażenia sobie «ciała zmartwychwstałego». Pewne
jest jednak, że dynamika kosmosu zmierza do celu, ku sytuacji, w
której duch i materia zostaną powiązane w nowy i definitywny
sposób” (J. Ratzinger, Eschatologia
– śmierć i życie wieczne. Przekład M.
Węcławski, Poznań 1984, s. 213; zob. też s. 210).

[25] Więcej
na ten temat zob. W. Misztal, Przez Chrystusa, ku Chrystusowi, z Chrystusem.
Spod panowania grzechu i śmierci do pełni życia.
Duchowość biblijna, Kraków 2007, s. 9n.