Ks. Wojciech
Misztal

W
chrześcijaninie żyje Chrystus: znaczenie tej obecności dla człowieka

Inspiracją dla naszkicowanych
poniżej poszukiwań stała się krótka dyskusja, jaka
wywiązała się 21 listopada 2008 r. w czasie
poświęconego św. Pawłowi Apostołowi sympozjum. Miało
ono miejsce na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim. O ile dobrze pamiętam,
okoliczności przedstawiały się następująco. Impulsem były
słowa z Listu do Galatów:
„Teraz zaś już nie ja
żyję, lecz żyje we mnie Chrystus. Choć nadal prowadzę
życie w ciele, jednak obecne życie moje jest życiem wiary w Syna
Boga, który umiłował mnie i samego siebie wydał za mnie”
(2,20)[1]. Cytowany
passus był rozważany – zgodnie z abc interpretacji tekstów –
w świetle składających się na najbliższy kontekst
słów „(...) razem z Chrystusem
zostałem przybity do krzyża” (Ga 2,19). Dokładniej
mówiąc: jest to część kontekstu. W istocie
chodziło o nieprostą, ważną kwestię obecności
Chrystusa w takim chrześcijaninie, który przeżywa poważne
trudności (np. duchowe). W dyskusji mocno zaznaczyło się przeświadczenie,
że chodzi Chrystusa ukrzyżowanego, współcierpiącego
z taką osobą[2]. Tutaj
w konsekwencji mogłoby nasunąć się pytania: czy w znaczeniu
nawet, iż chodziłoby o Chrystusa sprzed zmartwychwstania? czy Chrystus ogranicza się do pasywnego
współcierpienia, a jeśli tak, to dlaczego?[3] Nawet
niewielkie obycie z teologią, z mistyką, z duszpasterstwem prowadzi,
przynajmniej wstępnie, do wniosku, że po św. Pawle takie
rozumowanie jest znane i poważane. Nie oceniając tego ujęcia, należy
jednak zapytać, o czym faktyczne mówi List do Galatów i jakie to ma konsekwencje dla
duchowości chrześcijańskiej. Już powyższe uwagi
wskazują, że zasadniczą wartość będzie dla nas
mieć, gdy szukamy odpowiedzi,  nowotestamentalne
corpus paulinum a w
tym zwłaszcza List do Galatów.

Człowiek – istota zamieszkała

Byłoby istotnym,
brzemiennym w ważkie negatywne konsekwencje błędem, gdyby w
teologii-duchowości postrzegać, iż pierwsze miejsce zajmuje
grzech i związana z nim problematyka. Bycie ważnym nie oznacza
dominacji. Dotyczy to w całej pełni także tzw. życia wewnętrznego człowieka (inaczej
mówiąc: jego życia
duchowego). To tak, jakby stan rzeczy i perspektywy na
przyszłość interpretować uwzględniając
wyłącznie np. następujący fragment Listu do Rzymian: „(…)
ja jestem cielesny (sa,rkino,j), zaprzedany w
niewolę grzechu. Nie rozumiem bowiem tego, co czynię, bo nie
czynię tego, co chcę, ale to, czego nienawidzę, to
właśnie czynię. (…)  A zatem już nie ja to
czynię, ale mieszkający we mnie grzech. Jestem
bowiem świadom, że we mnie, to jest w moim ciele (evn th/|
sarki, mou), nie
mieszka dobro; bo łatwo przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale
wykonać - nie. Nie czynię bowiem dobra,
którego chcę, ale czynię to zło, którego nie
chcę. Jeżeli zaś czynię to, czego nie chcę, już
nie ja to czynię, ale grzech, który we mnie mieszka. A zatem
stwierdzam w sobie to prawo, że gdy chcę czynić dobro, narzuca
mi się zło. (…) W członkach zaś moich spostrzegam
prawo inne, które toczy walkę z prawem mojego umysłu i podbija
mnie w niewolę pod prawo grzechu mieszkającego w moich
członkach” (Rz 7,14-23)[4].

By zrozumieć, co to znaczy, że człowiek to istota
zamieszkała[5], trzeba spojrzeć
szerzej. Przytoczony tekst jest częścią dużo obszerniejszej
całości. Składa się na nią nie tylko List do Rzymian. Co do tego ostatniego,
to zdaje on sprawę z następującej decydującej, korzystnej
dla potrzebujących zbawienia absolutnej dysproporcji:  „Ale nie tak samo ma się rzecz z
przestępstwem jak z darem łaski. Jeżeli bowiem przestępstwo jednego sprowadziło na
wszystkich śmierć, to o
ileż obficiej spłynęła na nich wszystkich łaska i dar
Boży, łaskawie udzielony przez jednego człowieka, Jezusa
Chrystusa. I nie tak samo ma się rzecz z tym darem
jak i ze skutkiem grzechu, spowodowanym przez jednego grzeszącego. Gdy bowiem jeden tylko
grzech przynosi wyrok potępiający, to łaska przynosi
usprawiedliwienie ze wszystkich grzechów. Jeżeli bowiem przez
przestępstwo jednego śmierć zakrólowała z powodu
jego jednego, o ileż bardziej ci,
którzy otrzymują obfitość łaski i daru
sprawiedliwości, królować będą w życiu z powodu
jednego Jezusa Chrystusa. A zatem, jak przestępstwo jednego
sprowadziło na wszystkich ludzi wyrok potępiający, tak czyn
sprawiedliwy Jednego sprowadza na wszystkich ludzi usprawiedliwienie
dające życie” (Rz 5,15-18;
podkreślenia moje, WM)[6]. Jeśli człowiek jest istotą
zamieszkałą, to przede wszystkim jest w nim obecny i skutecznie
działa na rzecz tegoż człowieka sam Bóg. Tutaj
będzie można podać tylko wybrane przykłady. Zacznijmy od
Ducha Świętego, od tego, co On wnosi przez swą
obecność[7]. „Teraz jednak dla
tych, którzy są w Chrystusie Jezusie, nie ma już
potępienia, ponieważ prawo Ducha życia w Chrystusie Jezusie
wyzwoliło cię spod prawa grzechu i śmierci. (…) Wy jednak
nie jesteście w ciele (evn sarki), lecz w
Duchu, jeśli tylko Duch Boży w was mieszka. Jeżeli zaś
ktoś Ducha Chrystusowego nie ma, ten nie jest Jego. (…) A
jeżeli Duch Tego, który Jezusa wskrzesił z martwych, mieszka w
was, to Ten, który wskrzesił Chrystusa Jezusa z martwych, ożywi
i śmiertelne ciała (sw,mata) wasze przez zamieszkującego w was swego
Ducha” (Rz 8,1-2.9.11). Wcześniej
został przytoczony dość obszerny fragment siódmego
rozdziału Listu do Rzymian:
rozdziały siódmy i ósmy tego pisma trzeba czytać razem,
nie wolno ich rozdzielać. Co do zamieszkiwania Boga Ojca w
chrześcijanie, to można wskazać na następującą
wypowiedź: „Czy nie
wiecie, że jesteście świątynią Boga i że Duch Boga
mieszka w was? Jeżeli ktoś zniszczy świątynię Boga,
tego zniszczy Bóg. Świątynia Boga jest świętą,
a wy nią jesteście” (1 Kor 3,16-17)[8]. Obiecująco
przedstawia się kwestia sankcji z drugiej części przytoczonego
tekstu. Można powiedzieć, iż ma ona charakter odstraszający,
prewencyjny. Jest czymś więcej niż obroną, w pewnym sensie
jest lepsza od niej, skoro nie chodzi o usunięcie zła itp., ale o
niedopuszczenie, by ono negatywnie wpływało. Także w Liście do Efezjan jest mowa o
człowieku jako o bycie zamieszkałym: „W Nim [tzn. w Chrystusie] zespalana cała budowla rośnie na
świętą w Panu świątynię, w Nim i wy także
wznosicie się we wspólnym budowaniu, by stanowić mieszkanie
Boga przez Ducha” (Ef 2,21-22). Tekst
jest trynitarzy, wskazuje na trynitarzy charakter życia
chrześcijańskiego i tym samym duchowości wierzących w
Chrystusa[9]. Misterium
zamieszkiwania zostaje tu uwydatnione poprzez słownictwo. Budowla z
przytoczonego tekstu to oivkodomh,.
Ten zaś termin grecki należy do rodziny słów
wskazujących na zamieszkiwanie etc. Podobne skojarzenia nasuwają
się w związku terminami: nao,j (świątynia), sunoikodomei/sqe
(dosł.: jesteście razem
budowani), katoikhth,rion (dosł.: miejsce zamieszkiwania).

Jeśli chodzi o obecność Chrystusa w chrześcijaninie, to
oprócz Ga 2,20 można tytułem przykładu wymienić jeszcze
następujące teksty. „Usiłujecie bowiem doświadczyć Chrystusa, który
przeze mnie mówi, a nie jest słaby wobec was, lecz ukazuje w was moc
swoją” (2 Kor 13,3). Tłumacząc dokładniej
zamiast „przeze mnie mówi” otrzymujemy „mówi we
mnie”. Św. Paweł pisze też tutaj o obecności
Chrystusa w adresatach listu. W tym drugim wypadku wprost mamy wskazanie,
iż Chrystus jest obecny jako skutecznie, zbawczo działający. Czy
jednak nie należy tego powiedzieć także o wzmiankowanej w
tekście obecności Chrystusa w Apostole? Nieco dalej ponownie św.
Paweł pisze o zamieszkiwaniu przez Chrystusa: „(…)
będziemy żyć z Nim [tzn. z Chrystusem] z mocy Boga (…). Czy nie wiecie o samych sobie, że Jezus
Chrystus jest w was? Chyba że jesteście
odrzuceni” (2 Kor 13,4-5). Kontekst wskazuje, iż chodzi o
obecność Chrystusa zmartwychwstałego, chwalebnego.
Trzymając się bardziej tekstu należy doprecyzować. Mamy do
czynienia z Chrystusem mocy zmartwychwstania, pełni życia. On tę
moc przekazuje, czyli uczestniczy w udzielaniu pełni życia.
Biorąc pod uwagę inne teksty Pawłowe
nasuwa się wniosek: On jej udziela wspólnie  z Ojcem (zob. np. 2 Kor 1,2) i
Duchem (zob. 2 Kor 13,4-5, jeśli termin moc w tekście tym wskazuje, a trzeba tu uwzględnić
istotne argumenty, właśnie na święte Tchnienie Boże)[10]. Wg
Apostoła, gdyby taki Chrystus nie był obecny w chrześcijaninie,
to temu ostatniemu grozi bardzo poważne niebezpieczeństwo. Lakonicznie
zostało one określone jako stan
odrzucenia. Co do Drugiego Listu do
Koryntian, to dobrze będzie zwrócić uwagę także
na następujący tekst: „[Pan] mi powiedział: «Wystarczy ci mojej łaski.
Moc bowiem w słabości się doskonali». Najchętniej więc będę się
chlubił z moich słabości, aby zamieszkała we mnie moc
Chrystusa. Dlatego mam upodobanie w moich słabościach, w obelgach, w
niedostatkach, w prześladowaniach, w uciskach z powodu Chrystusa. Albowiem
ilekroć niedomagam, tylekroć jestem mocny” (2 Kor
12,9-10). Polskie „we mnie” jest tłumaczeniem greckiego evpV evme.
Przyimek evpi,
w znaczeniu pierwszym to tyle co nad,
ponad. Czy „aby
zamieszkała nade mną” znaczy tyle co
„zamieszkała we mnie”? To, co na pewno zbliża nas do
przedstawionej we wstępie problematyki, co w sposób
interesujący odpowiada Ga 2,20 i jego kontekstowi, to wzmianki o
słabościach, trudnościach etc. doświadczanych ze
względu na Chrystusa. Otóż wg św. Pawła takie
okoliczności jednak nie świadczą o nieobecności Chrystusa
czy o Jego mniejszej lub większej, albo wręcz całkowitej bezradności.
Chrystus także wtedy skutecznie, z mocą działa, zbawia,
pomyślne dla będącego z Nim w komunii wiernego wszystkim
kieruje. Czy można sobie wyobrazić większy kontrast niż ten
między Chrystusem i wskazanymi trudnymi okolicznościami? Po drugie:
ze strony Chrystusa nie mamy do czynienia z jakimkolwiek asymilowaniem się
do tych okoliczności, obojętnością czy
bezsilnością wobec nich.

W przedstawionych
powyżej jako przykłady tekstach chodzi o obecność Chrystusa
chwalebnego, „mocnego”, skutecznie angażującego się
w doczesności na rzecz potrzebującego zbawienia człowieka.
Oczywiście nie przesądza to co do
interpretacji przekazywanego w Ga 2,20 przesłania o Jego zamieszkiwaniu
– z drugiej strony nie mamy prawa z góry wykluczyć, iż
otrzymujemy tu ważną wskazówkę czy też weryfikator.

Misterium Chrystusa w świetle Listu do Galatów

Jeśli
chcemy jak najpoprawniej interpretować przesłanie
o obecności Chrystusa w chrześcijanie wg Ga 2,20, to nie wolno
pominąć tego, co Apostoł pisze o Chrystusie zwłaszcza
właśnie w Liście do
Galatów. Jest to punkt o zasadniczym znaczeniu. A św.
Paweł w piśmie tym poświęca Chrystusowi bardzo dużo miejsca.
Oto propozycja streszczenia tego bogactwa informacji. Naturalnym kluczem doboru
jawi się tu obecność słowa Chrystus[11]. W
stanowiącym przedmiot naszego zainteresowania liście Apostoł
sięga po niego ok. 40 razy. Nie jest to bynajmniej mało. W Nowym Testamencie termin Cristo,j / cristo,j spotykamy
ok. 530, z tego ok. 380 razy w corpus paulinum.

Zupełnie
na samym początku Listu do
Galatów czytelnik ma do czynienia z wiadomością (czy
ją przyjmie, skorzysta z niej, to inna sprawa), że Chrystus już
został wskrzeszony (Ga 1,1). Jeśli za wiążące dla
prowadzonego rozumowania uznać Rz 6,9-10, to w
takim razie należy uzupełnić: On już więcej nie umiera,
nie umrze. Ga 1,3 ukazuje Chrystusa jako Pana, jako dawcę łaski i
pokoju wraz z Bogiem Ojcem: w ten sposób mamy do czynienia ze wskazaniem
na boski status Chrystusa jako Mu właściwy, jako aktualny również
obecnie, już w doczesności decydujący dla potrzebujących
zbawienia. Z takim Chrystusem boskim, udzielającym zbawienia ma do
czynienia św. Paweł i odbiorcy Listu
do Galatów. Bardzo mocno ten wątek eksponuje także
ostatnie zdanie Listu do Galatów:
„Łaska Pana naszego Jezusa
Chrystusa z duchem waszym, bracia! Amen” (Ga 6,18). Ze
względu na brak orzeczenia przesłanie Ga 1,3 i 6,18 można
rozumieć – nie wykluczone, iż zarazem – jako rodzaj życzenia,
jako błogosławieństwo oraz jako stwierdzenie faktycznego stanu
rzeczy. Z kolei Ga 1,6 można odczytać w znaczeniu, że życie
chrześcijańskie jako przyjmowanie zbawienia to bycie ogarniętym
łaską Chrystusa.

Św.
Paweł jako apostoł-posłaniec jest sługą (gr. dou/loj;
słowo to może znaczyć też niewolnik) Chrystusa (Ga 1,10). Znaczenie apostolatu Pawłowego wynika z tego, że nie jest ono zaledwie
pochodzenia ludzkiego, lecz Chrystusowego (Ga 1,1). Ewangelia,
którą głosi Apostoł, została mu dana, objawiona
przez Chrystusa (Ga 1,11-12). Chrystus w ten sposób ratuje, udziela
pełni życia, On nie jest sługą grzechu (Ga 2,17), a wg corpus paulinum grzech
to rzeczywistość dla człowieka bardzo niekorzystna, nawet zgubna,
to stan zniewolenia, gdzie człowiek jest manipulowany na
niekorzyść własną i innych[12]. Usprawiedliwienie (czyli zwycięstwo nad grzechem) staje
się udziałem człowieka na drodze komunii wiary z Chrystusem i
taką drogą chrześcijanie już postępują (Ga 2,16).

W Chrystusie chrześcijanie
cieszą się wolnością (Ga 2,4). Do specyfiki
Kościoła, wspólnot chrześcijańskich należy to,
że są w Chrystusie (Ga 1,22). Jest to element
wyróżniający i jak najbardziej pozytywny: taki związek
jest dla ludzi zbawczy, przynosi pełnię życia (zob. np. Ga 3,26
– 4,7; zob. też bardzo śmiałe stwierdzenie w Rz 8,1-2). W związku z Pawłowymi
wypowiedziami na temat życia w
Chrystusie nasuwa się następująca uwaga. Już ze
względu na same wyrażenia można myśleć o jakiejś odpowiedniości
między przesłaniem, że chrześcijan żyje w Chrystusie, oraz przesłaniem, że Chrystus jest obecny w chrześcijaninie.
Przynajmniej pośrednio Pawłowe
stwierdzenia, że np. chrześcijanin jest w Chrystusie, mogą
wyrażać m.in. przekonanie, że Chrystus żyje w sposób
przekraczający bytowanie właściwe ludziom, a dokładniej,
że jest istotą boską. Czy nie należy podobnie
podejść do stwierdzeń, że Chrystus żyje w
chrześcijaninie? Odpowiedź pozytywną uważam tu za uzasadnioną[13]. Skoro
Chrystus jest Istotą boską i zarazem ludzką, to dla ludzkiego
umysłu zrozumienie misterium Jego zamieszkiwania w człowieku jest
dużym wyzwaniem, tajemnicą już choćby ze względu na
różnice między boskim i stworzonym, byciem świętym i
byciem grzesznym. Pewnej pomocy mogą tu dostarczyć stwierdzenia Listu do Kolosan
o tym, że w Chrystusie mieszka pełnia bóstwa (zob. Kol 1,19;
2,9). To tak, jakby corpus paulinum
przede wszystkim starało się pokazać, iż oba wspomniane
zamieszkiwania są możliwe i bardzo korzystne dla człowieka (zob.
konteksty, w jakich poszczególne wypowiedzi o tych zamieszkiwaniach
znajdują się). Co do życia w Chrystusie, to temat ten powraca w
Ga 3,26 i jednoznacznie odnoszony jest do doczesnego teraz, do udzielanego właśnie wtedy daru zbawienia. To zaś ostatnie jest znamiennie ujęte w
kategoriach usynowienia, komunii synowskiej człowieka z Bogiem. „Wszyscy bowiem dzięki tej wierze jesteście synami Boga
w Chrystusie Jezusie” (Ga 3,26). Teraźniejsze zbawcze, skuteczne
działanie Chrystusa, w świetle 3,16-26 jawi się jako spełnienie
zbawczych planów Bożych, zamiaru bardzo hojnego udzielania
zbawienia każdemu, kto przyjmie dar komunii z Chrystusem. Misterium bycia
w Chrystusie św. Paweł przedstawia też następująco. Wg
Ga 3,27 dopełnia się ono przez chrzest „w Chrystusa”[14].
Terminologia grecka pozwala interpretować, iż mamy tu do czynienia z
dynamizmem przejścia do nowej sytuacji, sytuacji przynależności
do Chrystusa, bycia pod Jego panowaniem. Chrzest może tu być
rozumiany jako oczyszczenie, ale
także jako zanurzenie w następującym
znaczeniu. Czasownik bapti,zw wskazywał m.in. na kąpiel w np. cieczy
farbującej, dzięki czemu dana rzecz nabywała cech, stawała
się podobna do środowiska, w którym była umieszczona[15]. Mielibyśmy więc do czynienia z przesłaniem o
upodobnieniu do Chrystusa. Wtajemniczające w misterium chrztu Rz 6,1-11 wskazuje, iż jest to upodobnienie-udział
w Jego śmierci, pogrzebaniu, ale także – i stanowi to cel
poprzedniego etapu „zanurzenia-upodobnienia” – w
zmartwychwstaniu, w pełni życia. Ten cel  w sposób jeszcze nie
ostateczny, niepełny, a jednak zarazem rzeczywisty jest udziałem
chrześcijan już w doczesności (zob. Kol 2,12). W Ga 3,27 jest
też mowa, iż przez chrzest chrześcijanin został
przyobleczony w Chrystusa. Podobnie jak w przypadku stwierdzeń, że
został on ochrzczony „w Chrystusa”, także tutaj może
chodzić o wskazanie, że chrześcijanin należy do Chrystus,
podlega Chrystusowi, znajduje się pod Jego dobroczynną,
skuteczną opieką, że w ten sposób udziałem takiego
człowieka staje się pozytywna zmiana[16]. Nie
należy pochopnie wykluczać, iż chodzi także o pewne
upodobnienie do chwalebnego, zmartwychwstałego Chrystusa.

Chrystus jest
też wymieniany w wersetach tworzących najbliższy dla Ga 2,20
kontekst, tzn. 2,19 i 2,21. „Tymczasem
ja dla Prawa umarłem przez Prawo, aby żyć dla Boga: razem z
Chrystusem zostałem przybity do krzyża” (Ga 2,19). Formy
gramatyczne czasowników sugerują następujące
interpretację: „umarłem” wskazuje na pewien dokonany
przełom, sytuację punktową, nie zaś (przynajmniej wprost)
na trwanie itp. Podmiot występuje tu jako „ja” i jest,
powiedzmy roboczo, postrzegany jako sam w sobie. Przynajmniej explicite nie mówi się o
związku z Chrystusem. Natomiast czasownik sunestau,rwmai, który bezpośrednio odsyła do
Chrystusa, wskazuje na związek tego samego podmiotu z Chrystusem. Raczej
sugeruje też – być może na zasadzie pewnego kontrastu
– stan, który już jest zapoczątkowany, w jakimś
sensie trwały, mający miejsce także w teraźniejszości
a przynajmniej obecny przez swe skutki w tej ostatniej, wpływający w
ten sposób na nią. Stąd należy zastanowić się
nad tłumaczeniem zostałem i
jestem nadal ukrzyżowany razem z Chrystusem. Z tekstu jako takiego wprost
nie wynika jednak, czy chodzi także o komunię śmierci. Przy czym
trzeba pamiętać, że Chrystus już zmartwychwstał.
Cały List do Galatów tak
rozumie i przedstawia sytuację. Stan ukrzyżowania, stan śmierci
był dla Niego czymś przejściowym, oczywiście niezmiernie ważnym
jako narzędzie, by skutecznie przyjść z pomocą
potrzebującym zbawienia. Św. Paweł pisze o tym np. w pierwszej
części szóstego rozdziału Listu do Rzymian, zaznaczają zarazem, że w taką
dynamikę, w taką logikę Chrystusową zostaje włączony
także będący z Nim w komunii człowiek. To w ten
sposób chrześcijan dostępuje zbawienia. Łączność
z Chrystusem polega właśnie na takiej wspólnocie. Owocność
tego udziału wg corpus paulinum nie
jest czymś, co miałoby zaistnieć dopiero w wieczności
zbawienia, choć z drugiej strony w całej pełni człowiek
będzie się tą owocnością cieszył dopiero wtedy
(zob. np. Ef 2,6)[17].

Oto drugi ze składających się na
interesujący nas najbliższy kontekst Ga 2,20 passusów. „Nie
mogę odrzucić łaski Boga. Jeżeli zaś usprawiedliwienie
dokonuje się przez Prawo, to Chrystus umarł na darmo” (Ga
2,21). Gramatyka sugeruje, iż w tekście tym śmierć
Chrystusa rozumiana jest jako wydarzenie, które już miało
miejsce, jako pewien przełom, wydarzenie punktowe. Trzeba jeszcze
przypomnieć, iż zdaniem Apostoła nie ma zbawienia bez
zmartwychwstania Chrystusa, że On faktycznie już powstał z
martwych i więcej już nie umrze (zob. np. Ga 1,1; 1 Kor 15,1-21; Rz 6,9). Innymi słowy: człowiek nie dostępowałby
usprawiedliwienia, gdyby Chrystus nie umarł i nie zmartwychwstał[18]. Podobne
uwagi nasuwają się w związku z Ga 3,13: „Z tego
przekleństwa Prawa Chrystus nas wykupił, stawszy
się za nas przekleństwem, bo napisane jest: przeklęty każdy,
którego powieszono na drzewie”. Przytoczony teraz werset stanowi
jedno z następnym. Ga 3,14 wskazuje na cel, skutki ofiary
złożonej przez Chrystusa. W jakimś sensie posiadają one
charakter powszechny: „aby
błogosławieństwo Abrahama stało się w Chrystusie
Jezusie udziałem pogan i abyśmy przez wiarę otrzymali obiecanego
Ducha” (Ga 3,14). Z podobną logiką mamy do czynienia
w Ga 3,22: „Lecz Pismo poddało wszystko pod władzę grzechu, aby
obietnica dostała się na drodze wiary w Jezusa Chrystusa tym,
którzy wierzą” Z tym, że dosłownie
tłumacząc otrzymujemy: „wiary Jezusa Chrystusa” lub
„wierności Jezusa Chrystusa”[19]. Może
to ostatnie tłumaczenie jest lepsze. Należy też jeszcze wymienić
Ga 3,28: „Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już
niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani
kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś
jednym w Chrystusie Jezusie”. Ten ostatni tekst akcentuje, że to zbawcze
jednoczenie dokonuje się z rozmachem, skutecznie już w
doczesności.

Wg Ga 5,1 Chrystus już obdarzył
chrześcijan wolnością, już w ten sposób urzeczywistnił
jak najbardziej pozytywny dla nich przełom: ta wolność jest
udziałem chrześcijan już w doczesności (zob. np. Ga 4,1-7). Dzięki komunii z Chrystusem,
przynależności do Niego chrześcijanie uczestniczą w
zbawczym nurcie wypełnienia Bożych planów, jednoczenia,
który to nurt przemierza i pozytywnie kształtuje dzieje[20].
„Jeżeli zaś należycie do Chrystusa, to jesteście
też potomstwem Abrahama i zgodnie z obietnicą dziedzicami” (Ga
3,29). Bezpośrednio potem, tzn. w  Ga 4,1-7, Apostoł z siłą
doprecyzuje, iż jest to nurt, do istoty którego należy bardzo daleko
idący udział w godności synowskiej Chrystusa. W Ga 6,2 jest mowa
o prawie Chrystusa, o
wypełnieniu tego prawa przez ofiarną miłość
bliźniego. Określenie prawo
Chrystusa może wskazywać – i to w sposób
kategoryczny – na absolutnie nadrzędną pozycję Chrystusa
wobec chrześcijan. Jeśli to prawo utożsamia się z
przykazaniem miłości i tym samym z istotą całego prawa
Bożego (zob. np. rozdział piąty oraz dalszy tok rozumowania w
rozdziale szóstym Listu do
Galatów), to idziemy w kierunku stwierdzenia, że status
Chrystusa to status boski, że jest On suwerennym dawcą reguł,
wskazań, sędzią stosowania się do nich. W świetle Drugiego Listu do Koryntian nasuwa
się wniosek, iż dla św. Pawła Chrystus jest tym,
który ma także moc pomóc w realizacji swej woli, że
faktycznie to czyni. „Aby zaś nie wynosił mnie zbytnio ogrom
objawień, dany mi został oścień dla ciała,
wysłannik szatana, aby mnie policzkował, żebym się nie
unosił pychą. Dlatego trzykrotnie prosiłem Pana, aby
odszedł ode mnie, lecz Pan mi
powiedział: «Wystarczy ci mojej łaski. Moc
bowiem w słabości się
doskonali». Najchętniej więc
będę się chlubił z moich słabości, aby zamieszkała we mnie [dosł.: rozbiła
namiot nade mną] moc Chrystusa” (2 Kor 12,7-9). Czy nie w takim
znaczeniu trzeba rozumieć przesłanie Ga 2,20, że Chrystus
żyje w chrześcijaninie? To znaczy, że On skutecznie udziela
swego własnego życia, przekazuje swą moc, swą
miłość, skuteczni przychodzi z pomocą?

Aktywna, skuteczna obecność Chrystusa w chrześcijaninie

Wg List do Galatów to Ojciec
ukazał, dał Apostołowi swego Syna, sprawił Jego
obecność w św. Pawle: „aby objawić Syna swego we mnie, bym Ewangelię o Nim głosił
poganom” (Ga 1,16). Gramatyka i kontekst podpowiadają,
iż objawienie-obdarowanie trzeba tu rozumieć w znaczeniu bardzo
ważnego, pomyślnego dla Apostoła punktu zwrotnego, obdarzenia
wielką, podstawową łaską. To wyróżnienie nie ma
jednak charakteru odseparowywania, nie jest na niekorzyść innych. Korzystając
z pomocy Dziejów Apostolskich
możemy lepiej zrozumieć misterium spotkania zmartwychwstałego
Chrystusa i św. Pawła pod Damaszkiem (zob. np. Dz
9,1n): odtąd chwalebny Pan na nowy sposób towarzyszy Pawłowi, jest
także w nim[21]. Przez niego zaś,
jak to przedstawia Ga 4,19, zbawczo będzie i w następnych
potrzebujących zbawienia, którzy w ten sposób stają
się przyjmującymi zbawienie, dar pełni życia. Wg Ga 4,4-6
Ojciec sprawia też, że Duch Święty mieszka, modli się
w sercach chrześcijan. Jeśli faktycznie w Ga 1,16 jest mowa o
początku obecności Chrystusa w św. Pawle, czy może raczej o
początku nowego etapu tej obecności – nie jest dla nas tu najważniejszym,
czy i ewentualnie w jakim stopniu przesłanie Ga
1,16 odnosi się do każdego chrześcijanina – to skutki tego
pozywanego przełomu okazują się dynamiczne, trwałe,
wiążą się z misją i jej realizacją, są
dobroczynne dla obdarowanego, jak i dla tych, do których ten ostatni zostaje
posłany. W każdym razie Apostoł – i ponownie trzeba
postawić sobie pytanie, czy nie chodzi o każdego posłanego przez
Chrystusa – uczestniczy w życiodajnym misterium przybycia i obecności
Chrystusa w wierzących w Niego.

Jest to
obecność dynamiczna, wzmagająca się w pewny sensie. „Dzieci moje, oto ponownie w bólach was
rodzę, aż zostanie ukształtowany (morfwqh/|) Chrystus w was” (Ga 4,19). Ten ostatni
tekst do tej pory rozmyślnie nie został jeszcze dokładniej przedstawiony.
Jego prezentacja jest uzasadniona właśnie teraz: jest on
ważny dla interpretacji misterium zamieszkiwania Chrystusa w
człowieku. W przypadku Ga 4,19 gramatyka
grecka sugeruje, iż wzmiankowane tam rodzenie nie jest czymś
chwilowym, ale że dotyczy ono pewnego okresu. Czy wolno myśleć,
patrząc szerzej, o całym życiu chrześcijańskim? Jest
to prawdopodobne. Jeżeli Chrystus już był i nadal jest obecny w
adresatach listu, to w takim razie Jego obecność w
chrześcijaninie w doczesności trzeba rozumieć bardzo
dynamicznie. Czy wg Apostoła idealna sytuacja polega na tym, iż jest
On coraz bardziej obecny? Czy kryzysy duchowe polegają na jakimś
osłabieniu tej obecności? W każdy razie Ga 2,19-20 i 4,19 oraz dane
Listu Galatów o stanie
duchowym jego pierwszych adresatów wskazują, iż jest to
obecność trwała, nie można jej ocenić, jako zgubnie podatną
na kryzys człowieka, jako w wyniku tego kryzysu łatwo
słabnącą czy znikającą. A może zamiast o obecności lepiej mówić
o uświadomieniu sobie przez człowieka, że
Chrystus jest w nim, o otwarciu się na Jego pomoc?[22] Interesującym
jest też, iż wg Apostoła ta obecność – czy
też jej uświadomienie sobie – jest związana z pomocą,
nawet wymagającym zaangażowaniem się drugiego człowieka,
będącego niejako ludzkim ojcem pomyślnego życia duchowego. Dokładniej
mówiąc: człowiek otrzymuje-podejmuje tu dar uczestnictwa w
ojcostwie Bożym. Jakby nie było, takie przesłanie o wkładzie
ludzki jest zbieżne z Pawłowym rozumieniem zupełnie
podstawowych dla realizacji dzieła zbawienia ekonomii głoszenia Ewangelii i sakramentów,
gdzie z własnego wolnego wyboru Bóg skutecznie posługuje
się – jednak nie jest On pod tym względem w najmniejszym
stopniu ograniczony, jak wskazuje np. tzw.
nawrócenie św. Pawła (zob. Ga 1,15n; Dz
9,1n) – ludźmi na rzecz innych ludzi (zob. 1 Tes
1,1n; Rz 6,1n; 1 Kor 1,17n; 3,1n). W każdym
razie, jak pokazuje przypadek św. Pawła, dzięki Chrystusowi
obecnemu w człowieku ten ostatni zmienia się jak najbardziej
pozytywnie i beneficjantami tej przemiany stają się też inni.
Także ich udziałem staje się korzystna zmiana. Taka zmiana i
obecność Chrystusa tworzą jedno. Człowiek nie zmienia
się tak sam z siebie, ale dzięki Chrystusowi w Jego jedności z
Ojcem i Duchem (zob. np. 2 Kor 12,1n; Ga 4,4n; Ef
2,1n). Będąc tak obecnym w człowieku, żyjąc w nim,
udzielając mu coraz bardziej życia, Chrystus jednoczy z sobą nie
tylko tego człowieka, przekracza także taki zakres. Wskazują na
to np. rozdziały drugi, trzeci i czwarty Listu do Galatów. Z podobnym przesłaniem mamy do
czynienia w Liście do Kolosan: „Nie okłamujcie się nawzajem,
bo zwlekliście z siebie dawnego człowieka z jego uczynkami, a
przyoblekli nowego, który wciąż się odnawia ku
głębszemu poznaniu [Boga],
według obrazu Tego, który go stworzył. A tu już nie ma
Greka ani Żyda, obrzezania ani nieobrzezania,
barbarzyńcy, Scyty, niewolnika, wolnego, lecz
wszystkim we wszystkich [jest] Chrystus” (Kol 3,9-11; por. 1 Kor 15,28 o
Bogu Ojcu). Przychodzi tu na także myśl 1 Kor 4,15, gdzie św.
Paweł tak pisze o sobie samym i chrześcijanach z Koryntu: „Choćbyście
mieli bowiem dziesiątki tysięcy
wychowawców w Chrystusie, nie macie wielu ojców; ja to właśnie przez Ewangelię
zrodziłem was w Chrystusie Jezusie”. Wygląda też na to,
iż w świetle Ga 4,19 trzeba mówić o przekroczeniu pewnego
progu, o jakimś minimum (trzymając się drugiej propozycji)
uświadomienia sobie, otwarcia się na pomoc obecnego w człowieku
Chrystusa. Na rzecz takiego rozumowania przemawia List do Efezjan: „Niech Chrystus zamieszka przez wiarę w
waszych sercach; abyście w miłości wkorzenieni
i ugruntowani, wraz ze wszystkimi świętymi zdołali
ogarnąć umysłem, czym jest szerokość,
długość, wysokość i głębokość, i
poznać miłość Chrystusa, przewyższającą
wszelką wiedzę, abyście zostali napełnieni całą pełnią
Boga” (Ef 3,17-19; por. Ga 4,4-6 o zamieszkiwaniu Ducha Chrystusowego w sercach
chrześcijan).

W Ga 2,20 odnoszący się do Chrystusa
jako obecnego w chrześcijaninie czasownik zh/| (pl. żyje)
gramatycznie jest trybem oznajmiającym czasu teraźniejszego w stronie
czynnej. Normalnie rzecz biorąc powinno to wskazywać na pewną
trwałość oddawanej sytuacji czy stanu, na aktywność
podmiotu. Już przedstawione powyżej teksty Listu do Galatów o Chrystusie (trzeba przypomnieć,
że nie są to wszystkie passusy i że zostały one przedstawione
bardzo ogólnie) ukazują, iż nie żyje On na sposób
ograniczony, ubogi, że Jego życie jest bardzo bogate i jako takie
ukierunkowane na dobro potrzebujących zbawienia. Wg Pisma św. w
pełnym tego słowa znaczeniu życie jest przymiotem
wyłącznie jedynego Boga i tak naprawdę to tylko On jest w stanie
nim obdarzyć, chronić je, prowadzić do pełni u obdarowanych[23].
Chrystus wg św. Pawła jest Osobą boską, przedwiecznym Synem
i Panem, który poczynając od wcielenia jest też zarazem i człowiekiem.
On udziela życia w akcie stwórczym oraz zbawczo odnawia, prowadzi
je do pełni (zob. np. Ga 1,1-3; 4,4; 1 Kor 15,22-46; Flp
2,6-11; Kol 1,12-20; Ga 6,15 wraz z 2 Kor 5,17-19). Chrystus udziela swej
własnej boskiej pełni życia: obdarowany otrzymuje ją dla
własnego dobra i zarazem staje się przekazicielem tego daru na rzecz
innych. W związku z zamieszkiwaniem Ducha Świętego w
człowieku (zob. np. Ga 4,4-7) w teologii-duchowości chrześcijańskiej
mówi się, iż Duch Święty w ten sposób tak
głęboko jednoczy człowieka z Trójcą
Świętą, tak bardzo go do Boga upodabnia, że mamy do
czynienia z przebóstwieniem człowieka[24]. Czy w
świetle Ga 2,20 i 4,19 nie należy podobnie postrzegać życia
Chrystusa w chrześcijaninie, Jego działania? Za udzieleniem
odpowiedzi twierdzącej przemawia np. następujący tekst
Pawłowy: „Nasza bowiem ojczyzna jest w
niebie. Stamtąd też jako Zbawcy wyczekujemy Pana naszego Jezusa
Chrystusa, który przekształci nasze ciało poniżone, na
podobne (su,mmorfon) do swego chwalebnego ciała, tą potęgą, jaką
może On także wszystko, co jest, sobie podporządkować”
(Flp 3,20-21). W świetle tych fragmentów Listu do Galatów, w
których spotykamy termin Cristo,,j, uzasadnionym jest następujące doprecyzowanie.
Do cech Chrystus, o którego zamieszkiwaniu jest mowa w Ga 2,20,
należy to, że już w pełni posiada On chwałę zmartwychwstania-wywyższenia[25]. W tym
sensie jest On u celu swej drogi. Jest to jak najbardziej Jego własna
droga, jednak przebył On ją ze względu na potrzebujących
zbawienia, aby udzielić im pełni życia. Boski Chrystus aktywnie,
skutecznie jest obecny w chrześcijaninie już w doczesności.
Już wtedy zbawia, udziela swego boskiego życia. To tak, jakby w
sposób już zaawansowany wnosił eschatologiczną
pełnię, przenosił człowieka do życia wiecznego (przy czym doczesność nie jest czasem
definitywnego posiadania tego daru; zob. nowotestamentalną
teologię zadatku i pierwszych darów, pierwocin).

W
chrześcijaninie żyje boski Chrystus zmartwychwstały, chwalebny,
zwycięski, skutecznie bardzo zaangażowany na rzecz
potrzebujących zbawienia Pan. Jest tak już w doczesności. Nie
oznacza to, iż ta ostatnia staje się miejscem i czasem, z
którego zupełnie zniknęło zło, trudności itp.
Jednak to nie do nich należy ostatnie słowo. One nie dominują i
w doczesnym teraz.: ani na zewnątrz, ani w wewnątrz człowieka.
Uwagi te, skoro opieramy się na Liście
do Galatów, dotyczą człowieka, chrześcijanina, w
którym żyje Chrystus (zob. też Rz 8,26-39). To, że mamy do czynienia z misterium, z
tajemnicą Jego obecności i działania, przypominają Pawłowe słowa, iż jest on ukrzyżowany
właśnie z Chrystusem. Apostoł pisze o tym w Ga 2,19. Chwalebny,
żyjący boską pełnią życia Chrystus,
udzielający jej, jest tym samy, który został ukrzyżowany.
Chrystus żyjący w chrześcijaninie to Chrystus wielkanocny,
paschalny. Nie jest On bezradny wobec wyzwań, które naznaczają
doczesność. Apostoł zarazem wskazuje, że tenże
Chrystus jest też Chrystusem pierwszej części misterium
paschalnego, tzn. krzyża. Być może chce on powiedzieć
coś analogicznego do przesłania przekazywanego przez dwudziesty
rozdział Ewangelia św. Jana,
wg którego chwalebny, zmartwychwstały Pan
zachowuje znaki swego zbawczego krzyża i śmierci. Przychodzą
też na myśl słowa, które wypowiada Chrystus chwalebny do
św. Pawła pod Damaszkiem, czyli w związku z nawróceniem
Apostoła: „A gdy [Szaweł] upadł na ziemię, usłyszał
głos, który mówił: «Szawle,
Szawle, dlaczego Mnie prześladujesz?»
«Kto jesteś, Panie?» - powiedział. A On: «Ja jestem Jezus,
którego ty prześladujesz»”
(Dz 9,4-5). Pomocnym może okazać
się szósty rozdział Listu
do Rzymian ze swym spojrzeniem na chrzest jako na udział w
śmierci i pogrzebaniu Tego, który już nieodwołalnie
przekroczył próg zmartwychwstania i na zawsze żyje
pełnią życia. A Apostoł pisze do ludzi, których
udziałem takie przeprowadzenie-przejście jeszcze się nie
stało. Sposób istnienia boskiego Chrystusa jest inny niż
sposób bytowania potrzebujących zbawienia ludzi. Przesłankę
tę należy koniecznie uwzględnić, gdy zastanawiamy się nad
misteriami składającymi się na Jego życie oraz nad
misterium wszelkich spotkań między Nim i chrześcijaninem. Czas,
przynależność do przeszłości itp. nie ograniczają
Go – co ma miejsce w przypadku
potrzebujących zbawienia. One są narzędziami Bożymi, czyli są
w służbie zbawienia. W każdym razie wg św. Pawła jest
to wspólnota-droga wielkanocna. „Jeżeli zaś jesteśmy dziećmi, to i dziedzicami:
dziedzicami Boga [Ojca] i współdziedzicami Chrystusa, skoro
wspólnie z Nim cierpimy po to, by też wspólnie mieć
udział w chwale” (Rz 8,17)[26].

Podstawowym
pozostaje tutaj zagadnienie dostępności skutków zbawczego,
już dopełnionego przez Chrystusa dzieła. Chrystus na pewno chce tej
dostępności. Świadczy o tym np.
Pawłowa wypowiedź o Eucharystii (1 Kor 11,18n). Szukając
odpowiedzi można znaleźć pomoc u sł. Bożego Jana
Pawła II. W poniżej przytoczonym tekście papież pisze  o Eucharystii.
Jednak w ten sposób pisze o ekonomii sakramentalnej, o jej podstawowym
znaczeniu dla duchowości chrześcijańskiej, pisze o tym samym
Chrystusie, którego św. Paweł głosi np. w chrzcielnym Rz 6,1-11. W przypadku Rz 6,1-11
i Ga 2,19-20 zestawienie będzie łatwiej docenić, jeśli
uwzględni się, że w obu tekstach mamy stwierdzenia o byciu ukrzyżowanym
razem z Chrystusem oraz odpowiednio o życiu chrześcijanina w
Chrystusie i o życiu Chrystusa w chrześcijaninie. Oto zapowiedziany
tekst: „Fundamentem i źródłem Kościoła jest
całe Triduum paschale, ale niejako zawiera się
ono, jest uprzedzone i «skoncentrowane» na zawsze w darze
Eucharystii. W tym darze Jezus Chrystus przekazał Kościołowi
nieustanne uobecnianie tajemnicy paschalnej. W nim ustanowił
tajemniczą «równoczesność» między tamtym
Triduum i
wszystkimi mijającymi wiekami”[27].
Komentując dotyczący misterium chrzcielnej komunii chrześcijanina
z Chrystusem początek szóstego rozdziału Listu do Rzymian G.R. Beasley-Murray
wyraża następującą, zbieżną z nauczaniem
papieskim, opinię: „Trzeba zwrócić uwagę, że
Paweł bynajmniej nie napisał «zostaliśmy pogrzebani podobnie jak On», lecz
«pogrzebani razem z Nim».
Tak, zostaliśmy złożeni razem z Nim w Jego grobie w Jerozolimie!
W takim razie śmierć, którą On umarł na krzyżu
jest także naszą śmiercią. Wynika z tego inne rozumienie
śmierci Chrystusa (…), niż można byłoby
oczekiwać. (…) W ten sposób [św. Paweł w Rz 6,4] wskazuje powody, dla których
chrześcijanin nigdy nie może (…) «grzeszyć, by
wzmogła się łaska»; w Chrystusowej śmierci
wierzący umarli dla grzechu, w Chrystusowym zmartwychwstaniu zmartwychwstali,
by odtąd żyć dla Boga, który odkupił ich w Chrystusie
(zob. 2 Kor 5,5)”[28].
Niech wolno będzie jeszcze przypomnieć, iż w Rz
6,6 pojawia się ten sam co w Ga 2,19 czasownik sustauro,w (pl. ukrzyżować razem z), że w
obu tekstach za jego pomocą św. Paweł stara się
pomóc człowiekowi lepiej zrozumieć zbawcze być razem, żyć razem Chrystusa z chrześcijaninem, zrozumieć w znaczeniu
umożliwienia w nim udziału, czyli coraz bardziej od Chrystusa, z Jego
daru, miłości, czerpania życia. Może w tym znaczeniu
należy także interpretować także następujące
słowa Apostoła: „O
nierozumni Galaci! Któż was urzekł,
was, przed których oczami nakreślono obraz Jezusa Chrystusa
ukrzyżowanego?” (Ga 3,1). Co do wskazanej równoczesności to trzeba
też uwzględnić, iż św. Paweł jest przekonany,
że Chrystus może wszystko (zob. np. Flp
3,20n). Jego sposób bytowania, życia jako boski nie podlega
ograniczeniom czasu i przestrzeni. To one Mu zupełnie
podlegają.

*.*

„(…) aby Bóg był wszystkim we
wszystkim” (1 Kor 15,28): w świetle tych słów misterium
zamieszkiwania Ojca w człowieku należy uznać z jeden z
podstawowych elementów celu, jaki stanowi wieczna pełnia
życia. Takie teksty, jak Ga 2,20 i 4,19 czy Kol 3,9-11 pozwalają
spodziewać się, iż podobnie ma się sprawa z misterium
zamieszkiwania przez Chrystusa. Jeśli tak, to dużo już wiemy o celu,
dla którego Chrystus już w doczesności żyje w
chrześcijaninie. W pewnym sensie zamieszkiwanie, które trzeba
rozumieć jako pełne dynamizmu boskie życie, jako udzielanie takiego
właśnie życia zamieszkiwanemu przez Chrystusa, jest
początkiem i celem życia chrześcijańskiego, składa
się na realizację i na sam cel całej ekonomii
stworzenia-zbawienia. Bez tej obecności-życia nie ma też
przejścia od początku do celu, kontynuacji między nimi, rozwoju,
czyli życia. Lakoniczne słowo żyje,
za pomocą którego św. Paweł w Ga
2,20 wskazuje na obecność Chrystusa w chrześcijaninie, w pewnym
sensie zawiera w sobie całe boskie, a więc nieskończone
misterium Chrystusa, Jego skutecznych działań, miłości
względem potrzebujących zbawienia. Otrzymujemy m.in. ważne
wskazanie, jak rozumieć sytuację w doczesności we
„wnętrzu” osoby ludzkiej, kto tam faktycznie ma przewagę
i do czego to prowadzi. Rysujący się obraz jest przepełniony
chwałą, miłością, komunią wielkanocną, czyli
misterium udzielania pełni życia. Gdyby mówić tutaj o
mistyce, to jest ona pełna światła, wielkanocna
właśnie. Czy stanowi to kryterium dla oceny mistyki
chrześcijańskiej kolejnych epok? Temat wymaga dalszych badań.
Jest bardzo ważny, nie wolno przez pochopne sądy narażać tu
na pomyłki. List do Galatów
jako tekst natchniony dostarcza i tutaj danych zupełnie podstawowych.
Zarazem trzeba pamiętać, iż nie został on pomyślany,
jako wyczerpujący przekaz informacji na temat np. mistyki
chrześcijańskiej, że jest częścią Objawienia, a
więc przekazuje jego wybrane elementy.

Wracając
do Listu do Galatów, to trzeba
też zastanowić się nad właściwym mu podejściem „praktycznym”
do życia chrześcijańskiego, nad postrzeganiem np. misterium
obecności Chrystusa w chrześcijanie w kategoriach prezentacji
skutków tej obecności nie zaś np. jej modalności. Nie
można w tym widzieć np. zakazu czy
potępienia badań nad tą ostatnią. Z drugiej strony czy
jednak nie otrzymujemy informacji, co jest ważniejsze? Może nawet
wskazującej, w jakim kierunku teologia-duchowość powinny
pójść, by spełniać swą misję w
przekazywaniu zbawienia? Czy na tę ostatnią jako istotny element nie
składa się pokazanie, iż człowiek na zbawieniu nie traci,
ale korzysta?

Dans le chrétien vit le
Christ – l’importance de cette présence pour la personne
humaine (résumé)

Dans la
Lettre aux Galates st Paul écrit:
«je
vis, mais ce n'est plus moi, c'est Christ qui vit en moi» (2,20). Afin de
mieux comprendre la signification de ce passage pour la spiritualité
chrétienne les points suivants ont été
présentés. D’abord il a été question de la
compréhension paulinienne de l’être humain comme
«habité». Après le lecteur peut faire connaissance, en
synthèse, du très riche message de la Lettre aux
Galates sur le Christ. Il s’en suit – c’est le
dernier point de cet article – que la plus fondée
interprétation est la suivante. Il s’agit de la présence
fort active du Christ de résurrection, de gloire. Déjà
ici-bas Il communique à l’homme sa divine plénitude de vie.
La vie de cet homme reste ici-bas encore marquée par divers dangers et
difficultés mais c’est le Christ qui y règne d’une
manière décisive. Cette conclusion fait naître une
question.  Avons-nous ici à faire avec des critères
concernant la spiritualité, même la mystique chrétienne des
époques ultérieures?

[1] Spotykany
przekład „Syna Bożego” respektuje reguły i
przyzwyczajenia właściwe językowi polskiemu. Ma to swe
uzasadnienie. Jednak trzeba zapłacić za to pewną cenę. Czy
warto? A nawet: czy mamy prawo do takiej procedury? Tłumaczenie dosłowne
„Syna Boga” pozostaje w związku z zasadniczym także dla
duchowości, wciąż domagającym się większego
dowartościowania nie tylko w duchowości misterium trynitarnym.
W świetle już Ga 1,1-3 tytuł Bóg
wskazuje na Boga Ojca, tzn. na Pierwszą Osobę Trójcy
Świętej. Oczywiście samo w sobie takie zastosowanie nie oznacza
negowania czy braku wiary w bóstwo Chrystusa i Ducha Świętego.

[2] Czy
w Ga 2,20 chodzi o życie Chrystusa wyłącznie w św. Pawle
czy też w chrześcijaninie jako takim? Faktycznie Ga 2,20 wraz z
najbliższym kontekstem to wypowiedź bardzo osobista. Jak jednak
zobaczymy, corpus paulinum
wskazuje na obecność Chrystusa w osobie ludzkiej jako na coś
charakterystycznego dla chrześcijan, jako na pozytywnie ich wyróżniającą. Moim zdaniem już to
stanowi ważny argument, wbrew np. E. Cothenet
(którego kompetencje biblijne bardzo wysoko cenię), że
przesłania z Ga 2,20 o obecności Chrystusa nie należy jednak
rozumieć restrykcyjnie jako odnoszącego się wyłącznie
do św. Pawła. Zob. uwagi E. Cothenet, L’épître aux Galates, w: Cahiers Evangile 34(1980), s. 27. Ze swej strony Orygenes zaprasza,
by tę obecność postrzegać w sposób w pewnym sensie
powszechny: „Skoro Chrystus był w Pawle, kto mógłby
wątpić, że byłby w Piotrze, Janie i w każdym ze
świętych, i nie tylko w tych, którzy żyją na ziemi,
lecz także w tych, którzy są w raju? Ponieważ jest
niedorzecznością twierdzić, że Chrystus był w Piotrze
i w Pawle, a nie w archaniele Michale lub Gabrielu” (O zasadach, 4,4,29;
cyt. za: La Bibbia
commentata dai Padri. Nuovo
Testamento. 8. Galati. Efesini. Filippesi. A cura di M.J. Edwards. Edizione
italiana a cura di C. Dell’Orso. Introduzione generale di A. Di
Berardino, Roma 2005, s. 54).

[3] Wątek
taki w sposób naturalny może rozwinąć się,
poszerzyć o przypuszczenia, które bywa, że nurtują, wystawiają
na próbę także chrześcijan, o zarzuty stawiane
chrześcijaństwu, że człowiek wobec trudności może
okazać się bezsilny, czy nawet bezsilnym jest nie tylko on. Z szeregu
powodów problematyka ta domaga się poświęcenia jej bacznej
uwagi zarówno w badaniach teologicznych, jak i w duszpasterstwie.

[4] W
zrozumieniu przytoczonego tekstu może okazać się bardzo pomocne
następujące doprecyzowanie: „Musimy upewnić się, co
św. Paweł rozumie przez sôma («ciało»), sarx
(«ciało»), psychê
(«dusza»), pneuma («duch»), nous («rozum») i kardia
(«serce»). Paweł nie opisuje bytu ludzkiego jako samego w
sobie; raczej myśli o różnym stosunku ludzkości do Boga i
o świecie, w którym on czy ona żyje. Tak
więc określenia te nie oznaczają części
poszczególnych ludzkich istot, ale raczej aspekty tej samej osoby jako
widzianej z różnych perspektyw” (J.A. Fitzmyer, Pauline Theology,
w: The New Jerome Biblical Commentary. Edited by R.E. Brown S.S. etc., London 1992, s. 1406).

[5] Ten
aspekt sytuacji człowieka posiada zupełnie podstawowe znaczenie. Zob. np. J.
Henchey, L’inabitazione divina: sorgente e scopo della missione
apostolica, w: Compendio di teologia spirituale. In onore di J. Aumann O.P. A
cura di E.G. de Cea, Roma 1992, s. 121n.

[6] J.L. Segundo (Le christianisme de
Paul. L’histoire retrouvée. Traduit de l’espagnol par F.
Guibal, Paris 1988, s. 73, przyp. 2) oraz K. Stendahl (Paul among Jews and
Gentiles, Augsbur Fortress 1977, s. 80) twierdzą, że w świetle corpus
paulinum św. Paweł przedstawia się jako osoba o
mocnym, dobrze uformowanym sumieniu, w niczym niepodobna do simul
justus et peccator, do
człowieka rozdartego wewnętrznie, jednocześnie czującego
się sprawiedliwym (czy usprawiedliwionym) i grzesznikiem; a kogoś
takiego dostrzegali w nim św. Augustyn, Luter i bardziej ogólnie
właściwa Zachodowi rana (można też rozumieć: plaga)
introspekcyjna.

[7] Sł.
Boży Jan Paweł II poświęcił zamieszkiwaniu Ducha
Świętego w człowieku katechezę Duch Święty boskim Mieszkańcem duszy (20.03.1991).
Otwiera ona cykl katechez znany jako Duch
Święty w życiu wewnętrznym człowieka (jest to VIII
część katechez środowych o Duchu Świętym). Zob. np. program komputerowy: Nauczanie Kościoła
Katolickiego. Wersja 1.0, Wydawnictwo M, Kraków 2003. Katechezy o Duchu
Świętym są także dostępne po polsku w wydaniu
książkowym: Jan Paweł II, Wierzę w Ducha Świętego,
Pana i Ożywiciela, Roma 1992. Można je też znaleźć w
Internecie.

[8] Co
do takiej interpretacji terminu Bóg
w pismach nowotestamentalnych zob. W.
Misztal, Odnowienie i udzielenie pełni życia w
Świętym Duchu Ojca i Chrystusa. Studium na
podstawie listów św. Pawła Apostoła, Kraków 2002,
s. 174n.

[9] Co
do rozumienia, iż w Ef 2,21-22 termin Bóg wskazuje na Boga Ojca zob. Ef 1,1-3. Gdy
chodzi o interpretację słowa pneu/ma,
zob. np. T. Paige,
Holy Spirit, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F. Hawthorne, R.P. Martin.
Associate Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester
1993,
s. 404n.

[10] Zob.
np. W. Misztal, Odnowienie i udzielenie pełni życia w
Świętym Duchu Ojca i Chrystusa. Studium na podstawie listów
św. Pawła Apostoła, Kraków 2002, s. 80.

[11] Już
charakter niniejszej refleksji oraz obfitość danych, jakie
dostarczają teksty z terminem Chrystus,
uzasadniają skoncentrowanie się do takim polu informacji. Jednak
trzeba mieć świadomość, iż na temat misterium
Chrystusa List do Galatów
dostarcza jeszcze innych istotnych danych. I tak mamy np. bardzo ważny
termin Syn (zob. np. Ga 4,4-7).

[12] Zob. np. J.L. Segundo, Le christianisme de Paul. L’histoire
retrouvée. Traduit de l’espagnol par F. Guibal, Paris 1988, s. 56n.

[13] Zob. B. Witherington,
Christ, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F. Hawthorne, R.P. Martin.
Associate Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester
1993, s. 98n.

[14] W języku polskim nie jesteśmy
przyzwyczajeni do takiego sformułowania. Jednak po pierwsze odpowiada ono
pierwowzorowi greckiemu, czyli pozwala się z nim faktycznie zapoznać.
Po drugie bardzo ważną misją danego języka jest zdać
sprawę ze stanu rzeczy.

[15] Zob.
D.H. Stern, Komentarz żydowski do Nowego Testamentu. Przekładu Nowego
Testamentu dokonał i komentarzem opatrzył D.H. Stern, Warszawa 2004,
s. 549; A. Oepke, ba,ptw
etc., w: Theologisches Wörterbuch
zum Neuen Testament I, s. 537.

[16] Zob. np. M. Quesnel, Paul et les commencements du christianisme, Paris 2001, s. 109.

[17] Por. J.
Daniélou, Cristo e noi. Seconda edizione, Alba 1964, s. 290.

[18] Nie
można tu dopatrywać się podważania itp. znaczenia
krzyża i śmierci Chrystusa. To właśnie w ten sposób
człowiek jest w stanie krzyż i śmierć Chrystusa
należycie ocenić.

[19] Zdaniem P.-D. Dognin („La foi
étant venue”. L’Épître
aux Galates, Bruxelles 2001, s. 2) List
do Galatów „staje się zachwycająco jasny dla tego,
kto jasno rozróżnia między «wiarą Chrystusa»
i «wiarą w Chrystusa»”. Czy jednak nie należy
uwzględnić też znaczenia „wierność
Chrystusa”? Za takim rozwiązaniem przemawiają np. 1 Kor 1,9;
10,13; 1 Tes 5,24; 2 Tes
3,3. Teksty te ukazują wierność jako przymiot Osoby boskiej.

[20] 2 Kor 2,14 rozumie to przemierzanie nawet jako
pochód triumfalny.

[21] Skoro
Szaweł prześladując chrześcijan
prześladował samego Chrystusa, to już wtedy miał do
czynienia z Chrystusem. W świetle pierwszego rozdziału Listu do Galatów wypada
przyjąć, iż także taka sytuacja wpisuje się w
misterium spotkania suwerennego Chrystusa z Szawłem-Pawłem.

[22] W
takim kierunku wydaje się prowadzić 1 Kor 10,1n.

[23] Więcej
na ten temat zob. np. A.-A. Viard, J. Guillet, Vie, w: Vocabulaire de théologie biblique. Publié sous la direction de X. Léon-Dufour etc.
Deuxième édition révisée et augmentée, Paris
1971, kol. 1348n.

[24] Zob. R. Moretti, Inabitazione, w:  Dizionario enciclopedico di
spiritualità. Volume II. A cura di E. Ancilli e del Pontificio Istituto
di Spiritualità del Teresianum, Roma 1992, s. 1285.

[25] W tym znaczeniu jest to, jak pisze
R. Moretti, Chrystus „definitywny” (Inabitazione, w: Dizionario enciclopedico di
spiritualità. Volume
II. A cura di E. Ancilli e del Pontificio Istituto di Spiritualità del
Teresianum, Roma 1992, s. 1284).

[26] Szerzej
na ten temat zob. W. Misztal, Przez
Chrystusa, ku Chrystusowi, z Chrystusem. Spod panowania grzechu i śmierci
do pełni życia. Duchowość biblijna, Kraków 2007, s.
156n.

[27] Jan
Paweł II, Encyklika o Eucharystii w życiu Kościoła Ecclesia de Eucharistia
(17.04.2003), nr 5 (tekst za programem komputerowym:
Nauczanie Kościoła Katolickiego. Wersja 1.0, Wydawnictwo M, Kraków 2003).

[28] G.R. Beasley-Murray, Baptism, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F.
Hawthorne, R.P. Martin. Associate Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester 1993, s.
62-63.