Światłość zbawienia
w Kościele i dzięki Kościołowi?

w: Lumen Christi tantum in
Ecclesia. Księga pamiątkowa w 70. rocznicę urodzin
o. prof. dr. hab. A.J. Nowaka OFM. Redakcja T. Paszkowska, Lublin 2005, s.
499n

Lumen Christi tantum
in Ecclesia: te proponowane na tytuł niniejszej książki
słowa ukazują Kościół bardzo pozytywnie. Można je
rozumieć np. jako wskazujące na powołanie a nawet stwierdzenie stanu
faktycznego. Czy jednak nie tchną one zbytnim optymizmem?

Początki Kościoła zbiegają się z
życiem chrześcijanina, który w swoich pismach dzieli się swoją
duchowością także jako eklezjalną. Chrześcijanin ten nie
ukrywa trudności; ale jego uczciwość utożsamia się z
miłością do Kościoła, czyli także do konkretnych ludzi.
W zawdzięczających Pawłowi z Tarsu istnienie listach[1]
można znaleźć na ten temat wzruszające informacje (np. Ga
4,16n). By wtajemniczać w misterium Kościoła (i tym samym formować)
sięga on również po symbolikę światła.

1. Bóg:
Ten, który dzieli się światłością

Bóg jedyny, któremu służy Apostoł,
ku któremu prowadzi, jest Bogiem ustawicznie zaskakującym. Nie da
się Go wyczerpująco poznać i przedstawić. Jednak przecież
pragnie On być w komunii ze swoimi stworzeniami i tę
wspólnotę urzeczywistnia. Objawia się jako Stwórca,
Król i Sędzia oraz Ojciec (nawet jako Abba!), Zbawiciel,
Wszechmocny i Najwyższy; Jego atrybutami są m.in.
miłość i miłosierdzie oraz łaska, chwała (gr. do,xa znaczy też blask, jasność,
światłość),
mądrość i poznanie, świętość, prawość,
dobroć i wierność; daje się poznać jako wielki, bo
dobry; fascynuje, pociąga swoją miłością
bezinteresowną (Rz 11,32n)[2].
Zasadniczym jest też, że Pawłowa komunia z Bogiem jest jak
najbardziej konkretna także z tego powodu, iż Bóg daje
się poznać Apostołowi (i przez niego) jako: Ojciec, Syn i Duch[3].
Dobroczynne działanie tegoż Boga na rzecz stworzeń corpus paulinum przedstawia również
odwołując się do doświadczenia i symboliki
światła. Oto przynajmniej kilka przykładów.

Bóg Ojciec[4]
„zamieszkuje
światłość niedostępną” (1 Tm 3,16). Okazuje się jednak, że samemu czyni
się jak najbardziej dostępnym. Np. przebywa (!) i skutecznie,
dobroczynnie działa w tak newralgicznym miejscu, jakim jest ludzkie serce[5];
rozprasza czy przemienia swą stwórczą, życiodajną
światłością także mroki wewnątrz człowieka. „Bóg,
Ten, który powiedział, by z ciemności rozbłysło
światło, On rozbłysł w naszych sercach, by
zajaśniało poznanie chwalebnej jasności Boga w obliczu Jezusa
Chrystusa” (2 Kor 4,6). To lakoniczne stwierdzenie wskazuje na samą
istotę misterium zbawienia. Z podobnym tokiem myślenia spotykamy
się w skierowanej do Ojca modlitwie z Ef 1,18-19: „Niech udzieli światła oczom
serc waszych tak, byście wiedzieli, czym jest nadzieja waszego
powołania, czym bogactwo chwalebnej światłości Jego
dziedzictwa wśród świętych i czym przemożny ogrom
Jego mocy względem nas wierzących, na podstawie działania Jego
potęgi i siły”. Ojciec to Ten, który rozświetla
przyszłość, stwarza ją jako pomyślną dla swoich
stworzeń i daje ją poznać. To otwieranie swą
stwórczą światłością przed ludźmi nowych przestrzeni posiada niebagatelne znaczenie dla życia w
doczesności. Ma charakter paschalny i nowostwórczy dopełnienia[6].

Także zbawcze
działanie Chrystusa Apostoł przedstawia sięgającą m.in.
po doświadczenie i symbolikę światła. Przykładu dostarcza
1 Kor 4,5: „Dlatego nie sądźcie przedwcześnie, dopóki
nie przyjdzie Pan, który rozjaśni to, co w ciemnościach
ukryte, i ujawni zamiary serc. Wtedy każdy otrzyma od Boga
pochwałę”. Jeśli w przytoczonym tekście Pan to
Chrystus (por. np. 1,2; 8,6), to także Chrystus rozświetla ludzkie
wnętrze, pozwala właściwie ocenić drugiego człowieka i
tym samym zbawczo wpływa na relacje we wspólnocie kościelnej i
na losy poszczególnych ludzi. Ważnym dla naszego tematu jest Ef 5,13-14,
które przedstawia Chrystusa jako światłość: „Natomiast
wszystkie te rzeczy piętnowane stają się jawne dzięki
światłu, bo wszystko (...). Dlatego się mówi: Zbudź
się, o śpiący, i powstań z martwych, i będzie ci jaśniał
Chrystus”. Rozświetlające działanie Chrystusa nie polega
na konstatacji status quo. Ono
pozostaje w ścisłym związku z tak wielką zmianą,
jaką jest zmartwychwstanie, umieszcza więc w szerokiej perspektywie
dzieła stworzenia – zbawienia, np. pozwalając przetrwać
kryzys duchowy czy próbę[7].
Jest stanem, do jakiego przechodzi
się przez zwycięstwo nad grzechem i śmiercią (por. Kol 1,12-14).
Z kolei 2 Tm 1,10 następująco łączy doczesne i
eschatologiczne zbawcze działanie Chrystusa: „na życie i
nieśmiertelność rzucił światło przez
Ewangelię”. Ewangelii nie wolno rozumieć jedynie w kategoriach
np. teoretycznych wskazań. Bóg nadał jej rzeczywistą moc
zbawczą i także w ten sposób nią się posługuje
(Rz 1,16). Wg 2 Tm 1,10, przez Ewangelię (czyli także
uzdalniając do współpracy ludzi)[8]
Chrystus np. daje właściwie ocenić i doczesność i wieczność.

Również działanie
Ducha Świętego św. Paweł przedstawia sięgając po
doświadczenie i symbolikę światła. „My wszyscy z
odsłoniętą twarzą kontemplujemy i odbijamy jakby w
zwierciadle chwalebną światłość Pana i doznajemy
przemiany w ten sam obraz, osiągając coraz większy stopień
chwalebnej światłości [dosł.: doznajemy przemiany od chwalebnej
światłości ku chwalebnej światłości] dzięki
Panu, którym jest Duch” (2 Kor 3,18)[9]. Np. formy gramatyczne
wskazują, że chodzi o proces już rzeczywiście mający
miejsce, dokonujący się w doczesności, w pewien sposób
rozciągający się na doczesne życie chrześcijanina, by
swoją pełnię osiągnąć w wieczności zbawienia[10]. Wg przytoczonego tekstu
źródłem tego procesem i Tym, który go bezpiecznie
urzeczywistnia i kieruje, jest Duch[11].

2. Dzieje
stworzenia: coraz pełniejsze radowanie się światłem

Pismo św., czyli również
Apostoł Paweł, dzieli się m.in. następującym przekonaniem,
a nawet doświadczeniem. Bóg i to, co On czyni, pozytywnie
zupełnie człowieka przerasta (np. 1 Kor 2,9). W takim razie
zrozumiałą staje się wielość środków, po
które trzeba sięgnąć, by mówiąc o Bogu i Jego
dziele, wyrazić np. cześć, pomyślność sytuacji,
ludzki zachwyt, kontemplacyjne zdumienie[12].
Przykładowo dzieje stworzenia – zbawienia zostaną przedstawione
jako udzielenie coraz większej chwalebnej jasności ( 2 Kor 3,7n; 1
Kor 15,43), czynienie coraz silniejszymi (1 Kor 15,43), jako coraz większe
uduchowienie (jak pokazuje np. 1 Kor 15,44n nie chodzi tu jednak o
jakąkolwiek dematerializację; wejście w pełnię uduchowienia
zbiega się ze zmartwychwstaniem ciała).

Dzieje stworzenia –
zbawienia, jako rzeczywistość przebogata na miarę ich
głównych protagonistów, czyli Ojca i Chrystusa, i Ich Ducha,
bywają pozytywnie przedstawiane – od samego początku, w swoim continuum i aż po pełnię
– m.in. jako udzielanie przez Boga światła, które jest
dobre. Nawiązując do rozpoczynającego stwarzanie działania
Boga, św. Paweł pisze: „Bóg, Ten, który powiedział,
by z ciemności rozbłysło światło, On rozbłysł
w naszych sercach, by zajaśniało poznanie chwalebnej jasności Boga
w obliczu Jezusa Chrystusa” (2 Kor 4,6; por. Rdz 1,3n). Na podstawie tego
tekstu dzieje stworzenia – zbawienia można rozumieć jako
pomyślne dla człowieka dzieje udzielania światła, gdzie
Bóg jest początkiem, cały czas działa i jest celem. Jest
to niejako powrót do światła, gdzie jednak cel nie
utożsamia się z utraconym,
ale przewyższa także stan pierwotny sprzed niosącego ciemności
wtargnięcia grzechu (np. Kol 1,12n). To Boże działanie i dzieło
cechuje trwałość, ciągłość, skuteczność.
Bóg daje się poznać jako zarazem transcendentny i serdecznie
immanentny. Jest i działa także w ludzkich sercach! Jego moc i
dobroć są takimi, że wielorakie ciemności stają
się źródłem i miejscem światła, a może
nawet światłem (zostają uzdrowione,
w pełni stworzone?, np. 2 Kor
5,17n).

Przesłanie z 2 Kor 4,6 uzupełnia
się z Kol 1,12-14: „Z radością dziękujcie Ojcu,
który was uzdolnił do uczestnictwa w dziale świętych w
światłości. On uwolnił nas spod władzy ciemności i przeniósł do królestwa swego umiłowanego
Syna, w którym mamy odkupienie - odpuszczenie grzechów”.
Zbawienie, będące zwycięstwem nad grzechem, wszystkimi jego
sprzymierzeńcami oraz konsekwencjami (np. nad śmiercią, np. Rz
5,15n), zostaje tu przedstawione także jako paschalne dopełnienie (do
najistotniejszych cech duchowości Pawłowej, a właściwie to
duchowości chrześcijańskiej jako takiej, należy przekonanie,
że Bóg w swym zbawczym działaniu nie ogranicza się do
zwycięstwa nad grzechem, choć oczywiście jest to aspekt
kardynalny). Do odnotowania jest tu również pogodna, bynajmniej nie
drugorzędna nuta radości (por. np. Rz 14,17).

Do zasadniczych elementów –
aspektów pomyślnego zwieńczenia dziejów stworzenia
– zbawienia, nadania stworzeniu ostatecznego kształtu, udzielenia mu
pełni życia należy zmartwychwstanie. Paradoksalnie
trudności, jakie mieli tu chrześcijanie korynccy przed prawie 2000
lat przyczyniły się, że Koryntianie
każdej epoki mają do
swej dyspozycji niebagatelną pomoc. Wg Apostoła błędem
byłoby redukować to misterium do jakiejś reanimacji, do powrotu
do poprzedniego stanu (np. sprzed śmierci danej osoby czy wtargnięcia
grzechu w dzieje stworzenia). W 1 Kor 15,42-51 św. Paweł
objaśnia zmartwychwstanie m.in. w kategoriach przemienienia, przejścia
z niechwalebności do bycia w
chwalebnej światłości. Lektura Rz 6,4 prowadzi do wniosku,
że zmartwychwstanie jest możliwe „dzięki  chwalebnej Światłości Ojca”.
Inne teksty Pawłowe wskazują, iż chodzi o Ducha Świętego
(np. Rz 1,3n; 8,11; także 1 Kor 15,44-46 przedstawia zmartwychwstanie jako
coraz pełniejszy kontakt z Duchem, jakieś upodobnienie do Niego).

3. Kościół
i światłość: zbawiany i
współdziałający w zbawieniu

Już na podstawie 2
Kor 4,4n można mówić o dziejach stworzenia – zbawienia
jako o dziejach światła, jego udzielania. Zbawić może tylko
Bóg (np. Ef 2,4n). Jednak wg św. Pawła Kościół,
otrzymał do wypełnienia w tej ekonomii poczesną misję (np.
1 Kor 12,1n): otrzymuje eschatologiczne dobrodziejstwo, ale także jest miejscem i narzędziem (sługą) zbawienia. Jako zbawiany aktywnie
uczestniczy także w Bożym dziele zbawienia na rzecz innych. Jeśli
skorzystać z symboliki światła, to można rzecz
ująć następująco. Kościół, a więc
również stanowiący go ludzie, otrzymał światło
zbawienia dla siebie oraz dla innych potrzebujących zbawienia.
Przekazywanie innym Bożego przeobrażającego światła –
czyli łączenie doczesności ze światem Bożego wiecznego
życia, a wg corpus paulinum Kościół
już teraz żyje także w tej drugiej
sferze (np. Kol 1,12-14.18)[13]
– należy do istoty powołania wspólnoty kościelnej (i
tym samym poszczególnego chrześcijanina) oraz procesu jej (ich) zbawiania.

Kościół
pochodzi od Ojca i Chrystusa, i Ich Ducha (np. 1 Tes 1,1n), których dobroczynne,
budzące podziw działanie listy Pawłowe przedstawiają m.in. jako
udzielanie światła. Dzięki Nim Kościół jest
światłością i to nie tylko dla swego dobra. „Wśród
nich jawicie się jako źródła
światła w świecie”
(Flp 2,15; por. 1 Tm 2,1n). Za corpus paulinum zadania, jakie
Kościół (i tym samym każdy chrześcijanin)
otrzymał można sprowadzić do trzech ściśle
powiązanych punktów: 1) jednoczenie z Ojcem, Chrystusem i Duchem
Świętym, 2) promowanie rozwoju człowieka (tzw. zbudowanie), 3) sprawowanie kultu
Bożego jako wielbienie i jako przyjmowanie zbawienia[14].
Już w swoim pierwszym liście Apostoł stwierdza: „Ale wy, bracia, nie jesteście w
ciemnościach, aby ów dzień miał was zaskoczyć jak
złodziej. Wszyscy wy bowiem jesteście synami
światłości i synami dnia. Nie jesteśmy synami nocy ani ciemności” (1 Tes
5,4-5). Wejście w skład wspólnoty Kościoła i
życie w niej to życie w światłości i tym samym powód
do wesela: „Z radością
dziękujcie Ojcu, który was uzdolnił do uczestnictwa w dziale
świętych w światłości” (Kol 1,12). Można to
ująć i następująco: Bóg skutecznie wkracza w dzieje
świata i poszczególnych ludzi, Jego światłość
skutecznie, zbawczo wkracza w ciemności, pokonuje je czy nawet przemienia
w światłość. Wg np. 2 Kor 4,4n, dokonuje się to
poprzez głoszenie i przyjmowanie Ewangelii. Wymowne przesłanie
przekazuje także Ef 3,8-9: „Mnie, zgoła najmniejszemu ze
wszystkich świętych, została dana ta łaska:
ogłosić poganom jako Dobrą Nowinę niezgłębione
bogactwo Chrystusa i wydobyć na światło, czym jest wykonanie
tajemniczego planu, ukrytego przed wiekami w Bogu, Stwórcy wszechrzeczy”
(por. Kol 1,13). Z dzieci ciemności ludzie stają się dziećmi
światłości (np. 1 Tes 5,4n) i staje przed nimi otworem życie
wieczne, życie w światłości Bożej (np. 2 Tm 1,10; 1 Tm
6,16)[15].
Światło, ponieważ udzielone przez Boga, łączy z
Nim potrzebujących zbawienia, jest wspólne.

4. Światło
i jego symbolika: pomoc w wypełnieniu misji

Teologiczna, bogata w treści symbolika
światła nie jest celem sama w sobie. Ma do spełnienia ważną
misję i od wieków w sposób interesujący z niej się
wywiązuje. M.in. jako właściwa nie tylko chrześcijanom[16]
okazała się pomocną w wyjaśnianiu i przekonywaniu do
chrześcijańskiego stanowiska co do nieśmiertelności jako
związku z Bogiem (nie dokonywało się to bez wysiłku
teologicznego)[17]. Już
Pismo św., będąc kardynalnym dla np. refleksji na temat doświadczenia
spotkania z Bogiem, posługuje się wieloma obrazami, metaforami itp. Z
jednej strony wiąże się to z przekonaniem, iż Bóg zupełnie
przewyższa wszystkie stworzenia i w konsekwencji np. ludzkie
możliwości poznawcze (transcendencja; np. 1 Kor 2,1n). Z drugiej
strony mamy do czynienia z przeświadczeniem i doświadczeniem, że
umożliwia On kontakt z sobą, daje się poznać, stale jest ze
swoimi stworzeniami (immanencja; np. Rz 8,15n), że właśnie to bycie
razem jest normalnym, prawidłowym stanem rzeczy (patologią jest jego
brak; np. Ef 1,3n). Wydaje się, iż to ostatnie pozostaje w zasadniczym
związku z wyborem na symbole rzeczywistości, z którymi
człowiek ma często do czynienia, które składają
się np. na normalne, sprzyjające środowisko dla trwania i
rozwoju życia[18].
Wskazują one także na konkretny i pozytywny charakter
doświadczenia duchowego.

Stanowiąca ważną część tego
systemu symbolika światła w Piśmie św. pozostaje w ścisłym
związku z doświadczeniami związanymi ze światłem
fizycznym, by następnie wskazywać na świętość,
błogosławieństwo i dobroć, potęgę i
zachwycający majestat, prawdę, na samego tajemniczego i tak bliskiego
Boga i Jego doskonałość, działanie, bliskość
zarazem konkretną i nieuchwytną w jakiejś mierze, na
gromadzoną przez Niego już w doczesności Wspólnotę, oraz
na eschatologiczną chwalebną pełnię związków z
Bogiem[19].
Również na to, że Bóg dzieli się swoimi przymiotami
ze swą Wspólnotą już w doczesności. Mamy więc
do czynienia także z objawieniem ciągłości i rozwoju w codziennym i nadzwyczajnym oraz eschatologicznym
Bożego dzieła i tym samym Bożej wierności i
miłości, sprzyjaniem życiu i szczęściu. Tak
wytyczoną drogą chrześcijaństwo podąża przez wieki[20].

*.*

Lumen Christi tantum
in Ecclesia. Jakkolwiek nie byłoby zaskakujące, idąc za św.
Pawłem powyższe stwierdzenie trzeba uznać za prawdziwe a na
pytanie światłość
zbawienia w Kościele i dzięki Kościołowi? można
odpowiedzieć jedynie twierdząco. Przez Kościół i w
nim, także dzięki tworzącym go ludziom i mimo ich grzeszności,
człowiek ma przystęp do dobroczynnie udzielającego się
potrzebującym zbawienia Boga. Uzdrowienie tworzących Kościół
ludzi z ich grzeszności wg corpus
paulinum dokonuje się również jako przyjęcie
Bożej światłości i zarazem współdziałanie
w jej rozszerzaniu się także
na zewnątrz Kościoła.
Jest to powrót do światłości i stopniowe wchodzenie w
pełne w niej uczestnictwo (np. 2 Kor 3,18).

Z punktu widzenia np. duchowości chrześcijańskiej
wynika z tego szereg konsekwencji. Nie można przyjąć koncepcji
człowieka czy dziejów stworzenia w sensie dualizmu 1 na 1. Nie można wszystkiego
redukować do skądinąd ważnej problematyki grzechu i
wszystkiego, co z nim związane. Pierwsze miejsce od początku do
końca przypada Ojcu i Chrystusowi, i Duchowi Świętemu w Ich
zachwycającym ludzi misterium. W darze miłości bezinteresownej w
tym misterium udział – i to również aktywny –
otrzymują ludzie, wspólnota Kościoła. Zbawiany w ten
sposób staje się miejscem
i narzędziem, obdarowanym i uczestnikiem także na rzecz innych: nawrócenia, walki, rozwoju
duchowego zwycięstwa, czyli coraz pełniejszego
udziału w światłości Bożej. Na poziomie osobistym
i wspólnotowym podjęcie udziału w dziele stworzenia – zbawienia
jako w drodze światła
wiąże się z wielorakim zaangażowaniem i obowiązkami,
ale jeszcze bardziej z ufnością, nadzieją, radością,
uzasadnionym poczuciem godności i dumy. Chrześcijanin i jego
Wspólnota ma pod tym względem bardzo dużo do zaofiarowania.

[1] Corpus paulinum będę tu
traktował jako całość. Za uzasadnienie niech
posłużą słowa R.E. Brown’a,
Que sait-on du Nouveau Testament? Présentation
de P. Debergé, Paris 2000, 497: „Upodobnić się do
mistrza jest wyrazem wdzięczności. Czerpać od niego natchnienie,
by pójść dalej niż mistrz, to jeszcze większy
wkład w pozostawione przez niego dziedzictwo”.

[2] Szerzej
na ten temat zob. D. Guthrie, R. Martin, God, w: Dictionary of Paul and His
Letters. Editors: G.F. Hawthorne etc., Downers Grove - Leicester
1993 (później: DPHL), 354n.

[3] Zob.
np. E.R. Martinez, La vita cristiana e la
spiritualità secondo san Paolo (ad uso degli studenti), Roma 1992,
17n; 61n; 124n.

[4] Co
do interpretacji określenia qeo,j w
Nowym Testamencie jako wskazującego zasadniczo na Ojca, zob. W. Misztal, Życie chrześcijan jako
życie w Bogu Ojcu według św. Pawła Apostoła, w:
„Abba Ojcze!” Praca zbiorowa pod redakcją A.J. Nowaka OFM,
Lublin 2000, 193.

[5] Serce w znaczeniu biblijnym ośrodka, z którego np. dobro
(w ostatecznym rozrachunku chodzi o Boga) ogarnia człowieka i w ten
sposób wpływa na przyszłość jego samego a także
innych. Np. Rz 1,21n.

[6] Zob.
W. Misztal, Odnowienie i udzielenie pełni życia w Świętym
Duchu Ojca i Chrystusa. Studium na podstawie listów św. Pawła
Apostoła, Kraków 2002, 174n.

[7] Por.
E. Peretto, Duchowość pierwszej tradycji chrześcijańskiej
poddanej próbie, w: R. Fabris etc., Historia duchowości. Tom II.
Duchowość Nowego Testamentu, Kraków 2003, 215n.

[8] Zob.
U. Vanni, Duchowość Pawła, w: R. Fabris etc., Historia
duchowości. Tom II. Duchowość Nowego Testamentu, Kraków
2003, 157n.

[9] Jeśli
chodzi o takie rozumienia 2 Kor 3,18, zob. np. F.
Lambiasi, Lo Spirito Santo: mistero e presenza. Per una sintesi di pneumatologia, Bologna
1987, 72n.

[10] Por. Moltmann
J., L’Esprit qui donne la vie. Une pneumatologie
intégrale, Paris 1999, 380.

[11] Obszernie do symboliki światła w odniesieniu do Ducha
Świętego nawiązuje C. Nicolosi,
Luce d’eterna sapienza svelaci il grande mistero di Dio Padre e del
Figlio uniti in un solo amore. Meditazioni sullo Spirito Santo, Vaticano 2000
(np. 182n).

[12] Por. S. Cipriani,
L’esperienza spirituale negli scritti di tradizione paolina e giudeo -
cristiana, w: Storia della spiritualità. 2. La spiritualità del
Nuovo Testamento. A cura di G. Barbaglio, Bologna 1988, 255.

[13] Szerzej
na ten temat zob. P.T. O’Brien, Church, DPHL, 125n.

[14] Por. P.T. O’Brien, Church, 129n.

[15] Zob. G.L. Borchert, Light and Darkness, DPHL, 556.

[16] Np. H. Conzelmann, fw/j etc., w: Theological Dictionary of
the New Testament IX, 310n.

[17] Zob. G.L. Borchert, Light and Darkness, 557.

[18] Por. Światło,
w: L. Ryken, J.C. Wilhoit, T. Longman, Słownik symboliki biblijnej. Obrazy,
symbole, motywy, metafory, figury stylistyczne i gatunki literackie w
Piśmie Świętym, Warszawa 2003, 988.

[19] Zob. Światło, 984; G.L. Borchert, Light and Darkness, 556. Rabini
zaliczali słoneczny dzień do trzech rzeczywistości doczesnych
dających przedsmak, czym będzie szczęście zbawienia
wiecznego (W. Hryniewicz, Nadzieja uczy inaczej. Medytacje eschatologiczne, Warszawa
2003 243, przyp. 27).

[20] Np.
chrześcijański Wschód do tej pory fascynuje hymnem Radosna światłości;
mistyka chrześcijańska chętnie sięga po symbolikę światła (np. C.A. Bernard,
Théologie symbolique, Paris 1978, 197n); zob. też KK 1 (KK jest też znane jako Lumen gentium!); KDK 76; Ojcu św. Janowi Pawłowi
II zawdzięczamy swego rodzaju dopełnienie
modlitwy różańcowej o tajemnice
światła (zob. list apostolski Rosarium
Virginis Mariae 40; 19; 21).