Sanktuarium
pełni czasu

Wielki Jubileusz Roku 2000 przypomina o wydarzeniach
niezmiernie ważnych. Ich konsekwencje dotyczą nie tylko
doczesności, ale i całej wieczności. Z drugiej strony z wielu
powodów nie doceniamy ich. Wpływa na to np. ograniczoność
ludzkiego poznania (por. 1 Kor 13,9n). Musimy
borykać się ze zobojętnieniem, nieuwagą, przyzwyczajeniem
... A mamy przecież do czynienia z wydarzeniami nadzwyczajnymi,
przekraczającymi ludzkie możliwości, nadzieję,
wyobrażenia ... W wydarzeniach tych otrzymujemy udział w
wielkich dziełach Bożych (por. Dz 2,11). „Gdy (...) nadeszła pełnia czasu,
posłał Bóg [tzn. Ojciec][1] Syna
swego (...), abyśmy mogli otrzymać przybrane synostwo. Na
dowód tego, że jesteście synami, Bóg posłał
do serc naszych Ducha Syna swego, który woła: Abba,
Ojcze! A zatem nie jesteś już niewolnikiem, lecz synem. Jeżeli
zaś synem (...)” (Ga 4,4n). Pierwsze
przyjście Chrystusa oznacza nastanie pełni czasu. Ta zaś jest
drogą ku pełni zbawienia w wieczności. Wieczność
zbawienia to najpełniejsza komunia życia z Bogiem, z Ojcem i Synem i
Duchem Świętym. Pełnia czasu prowadzi ku tej właśnie
pełni zbawienia. Pełnię czasu, w której łaskę
życia otrzymaliśmy, na właściwy jej sposób
charakteryzuje Boża obecność. Ojciec niebieski, który
cały czas jest z nami, dał nam swego Syna oraz Ducha swego Syna.
Wielki Jubileusz Roku 2000 przypomina o tej obecności. W pewien
sposób „w” tej zbawczej obecności żyjemy.
Żyjemy w Ojcu (np. 1 Tes 1,1), żyjemy w
Chrystusie (np.1 Kor 1,30), żyjemy w Duchu
Świętym (np. Rz 14,17). Łaska
właściwej pełni czasu Bożej obecności w niej jest
jedynie czymś zewnętrznym. Np. w Ga 4,4n
św. Paweł mówi o sercu człowieka. W pełni czasu
Boża obecność na nowy, tzn. odpowiedni właśnie temu
okresowi dziejów zbawienia, sposób ogarnia również
ludzkie wnętrze. Idąc za sposobem wyrażania się
właściwym słowu Bożemu, mówimy tu np. o sercu człowieka
(np. Jr 31,31n; Ez 36,24). Znaczy to, że Boża obecność
zbawczo oddziałuje na człowieka w jego najgłębszej istocie.
Dotyka „miejsca”, gdzie człowiek poznaje, podejmuje decyzje,
skąd promieniuje życie danej osoby[2].
Łaska tej Bożej obecności już teraz jest taką, że
pod natchnieniem Ducha Ojca i Syna Apostoł stwierdza:
„jesteście świątynią Boga” (1 Kor 3,16).
Taki jest nasz status już w ziemskiej doczesności. Czy jest to
mało? Co to dokładniej znaczy? Jakie konsekwencje ma to dla nas w
naszym doczesnym „teraz” oraz w wieczności?

1. Boże
zamieszkiwanie w ziemskim „teraz”

Bóg, Ojciec i Syn i Duch
Święty,  nie
potrzebował stwarzać nikogo i niczego. Istnienie stworzeń jest
darem miłości. Spotkanie z Bogiem (czy choćby już samo mniej
czy bardziej doskonałe i uświadomione pragnienie spotkania z Nim)
także stanowi dar łaski. Każdy sposób myślenia i
mówienia ma swą specyfikę. Polskie słowa jak np.
„świątynia” czy „sanktuarium” nie
akcentują dokładnie  tego
samego, co odpowiadające im hebrajskie czy greckie określenia. Czy
trudność ta (jeśli rzeczywiście mamy tu do czynienia z
trudnością lub jedynie z nią) powinna dziwić? Chodzi
przecież o oddawanie misterium, które nas zupełnie przerasta,
rzuca bardzo poważne wyzwania naszej ludzkiej ograniczoności. Polskie
słowa „świątynia” czy „sanktuarium”
zwracają uwagę na ideę świętość (i rzeczywiście
jest to aspekt bardzo ważny, por. np. 1 Kor 3,16n).
Jednak za ich pomocą oddajemy słowa, które w Piśmie
św. w hebrajskim i w grece najpierw mówią o samym misterium
Bożego zamieszkiwania. W niniejszym tekście przyjdzie dalej
posługiwać się określeniami, jak np.
„świątynia” czy „sanktuarium”.
Zastąpienie ich np. różnymi terminami hebr. czy gr. lub
bardziej czy mniej opisowymi tłumaczeniami też nie
rozwiązałoby wszystkich trudności. Najlepiej chyba będzie
zwrócić uwagę na bogactwo treści, różnych
sposobów udzielania nam łaski coraz głębszego poznawania
wielkich spraw Bożych i przynajmniej częściowo pokazać,
że Bóg ma nam ustawicznie bardzo dużo do powiedzenia: o sobie
samym, o nas i spotkaniu między Nim i nami.

Dla pierwszych adresatów Starego i Nowego
Testamentu świątynia jest przede wszystkim miejscem, gdzie mieszka
Bóg. Wszystko inne, co jej dotyczy, wypływa właśnie z
tego faktu. Cały szereg faktorów ułatwi i przypomina o takim
właśnie rozumieniu świątyni. Stary Testament hebrajski na
oznaczenie świątyni
używano np. słów bajit -
„dom” czy hikal -
„pałac”. Początkowo słowa te odnosiły się
raczej do mieszkalnych budowli świeckich, np. do rezydencji
królewskiej[3].
Z kolei najświętsze miejsce świątyni jerozolimskiej po
hebr. określano np. za pomocą terminu dewir
(1 Krl 6,5; 2 Krn 4,20;
5,9). Prawdopodobnie wywodzi się ono od czasownika znaczącego
„mówić” [4]. Bóg nie tylko
więc mieszka w Świętym Świętych. W swym ziemskim domu
daje się On nawet zbawczo spotkać. Z kolei w cytowanym już 1 Kor
3,16 słowo „świątynia” oddaje grecki termin naos. Pochodzi on od gr. czasownika naiô:
„zamieszkiwać”, „przebywać”[5]. W
Piśmie św. naos zazwyczaj oznacza
najświętszą część świątyni
jerozolimskiej (Święte lub Święte Świętych)[6].

Nie tylko nazwy odnoszone do świątyni czy
do jej części podkreślają, że jest ona miejscem
Bożego zamieszkiwania. To samo dotyczy także np. jej struktury,
wyglądu itp. Znowu mamy podobieństwo do budowli zamieszkiwanych przez
ludzi. Zmiany dotyczące tych ostatnich wpłyną także na
świątynię. I tak w bardzo ważnym z wielu względów
okresie wejścia do Ziemi Obiecanej Boże sanktuarium  ma formę namiotu (np. Wj 26,1-14). Izraelici mieszkają wtedy w namiotach.
Gdy król zamieszka w pałacu, świątynia - namiot zostanie
zastąpiona poprzez świątynię Salomona (por. np. 2 Sm 7,2n). Nadal będzie się więc zaznaczać
zwłaszcza podobieństwo między miejscem przebywania Boga oraz
domem króla. To samo słowo mogło oznaczać jedno i drugie.
Zwykle budowle te także ze sobą sąsiadowały lub nawet
tworzyły faktycznie jeden zespół (jak np.
świątynia  i pałac
Salomona)[7]. Pod pewnymi
względami pałac był ideałem domu - wzorem zaspokojenia
różnych potrzeb zasadniczego mieszkańca. Jest też
rzeczą oczywistą, że budowla „mówi” o tym,
kto w niej mieszka: np. o jego obecności, interesowaniu się obecnymi
tam ludźmi, potędze. Zasadnicze części świątyni
to dziedzińce, przedsionek i samo miejsce Bożego przebywania. W
domach czy pałacach analogiczna struktura nie była przypadkowa.
Budowla jest dla mieszkańca, a nie odwrotnie. Podobnie ma się sprawa
ze świątynią i jej strukturą. Zwykli ludzie mieli
dostęp jedynie do dziedzińców świątynnych, czyli
części zewnętrznych samej budowli. Swobodnie poruszać
się po świątyni nie mogli nawet kapłani. Wystarczy przypomnieć,
że do Świętego Świętych mógł
wejść tylko arcykapłan i to jedynie raz do roku. Kult i wszelkie
modlitwy (np. co do ich skuteczności) wynikają i są jej
podporządkowane temu, że świątynia jest miejscem
Bożego zamieszkiwania. Pierwszeństwo ma więc absolutnie
Bóg a nie człowiek[8]. Że
świątynia w świecie starożytnym była rozumiana jako
mieszkanie Boże, na swój sposób podkreślają, to
np. także znajdujące się w niej niektóre sprzęty.
Były podobne do  używanych
zazwyczaj w domach przez ich mieszkańców, tyle, że wykonane z
najlepszych materiałów, jak najstaranniej itp. bo dla Boga (por.
np. 1 Krl 7,46)[9].

Czy takie oraz podobne wyobrażenia na temat
świątyni - miejsca Bożego zamieszkiwania na ziemi należy
oceniać jedynie np. jako wyraz myślenia pozostającego jeszcze
zbytnio w okowach antropomorfizmu (żeby nie powiedzieć: naiwnego)?
Człowiek buduje Bogu ziemski dom. Nie oznacza to jednak samo z siebie,
że Bóg musi tam zamieszkiwać. Stary Testament zaświadcza,
że przynajmniej niektórzy ludzie są tego świadomi (np. 1 Krl 8,27n). Bóg nie
potrzebuje ziemskiego domu zbudowanego Mu przez człowieka. To jednak
Bóg wychodzi z inicjatywą: np. poleca budować i wskazuje jak
to robić, troszczy się też o budowę i los swojego
sanktuarium (np. Wj 26-27; 35,4n).
Bóg w suwerenny sposób udziela łaski swojej obecności w
miejscu swego ziemskiego zamieszkiwania (np. Wj
40,34; 1 Krl 8,10n; 1 Krl 7,16n). Nawet jeśli
człowiek stara się zrobić wszystko co w jego mocy, by
zbudować jak najgodniejsze Boga mieszkanie, to samo zamieszkanie Boga w
Jego ziemskim domu jest najczystszym darem łaski[10]. I już np. Stare
Przymierze jest tego doskonale świadome (np. Iz 66,1n).
Świątynia - dom Boga nie nakłada też na Boga jakichkolwiek
ograniczeń, np. co do Jego przebywania. W żaden sposób nie
krępuje Jego obecności poza jej murami (1 Krl
8,27). Za to stanowi ona znak zstąpienia Boga ku ziemskiemu światu
stworzonemu[11].
Świątynia jest też pewnym znakiem i gwarancją komunii -
jedności z Bogiem. Bóg pozwala w swoim sanktuarium swemu ludowi
spotkać się ze sobą w sposób pewny (1 Krl
9,3). Nic więc dziwnego, że świątynia stanowi przedmiot
ogromnej miłości ze strony wiernych (Ps 84;
122). Jest miejscem, gdzie w dany im sposób mogą kontemplować
oblicze Boga (Ps 42,3)[12]. Dla człowieka
przebywanie w Bożym domu jest drogą ku
zbawieniu i życiu (Ps 84,11)[13]. W
czasie wygnania babilońskiego po zburzeniu sanktuarium, które
Bóg wcześniej przestaje zamieszkiwać (Ez
10,18n), prorok Ezechiel ma widzenie nowej
świątyni jako znaku nadchodzącego zbawienia (Ez
40,1-44,3). W widzeniu tym miejsce Bożego zamieszkania jest oddzielone od
rezydencji króla: to Bóg, jedyny i wierny zbawca, będzie
wyłącznym panem swojego ludu. Prorok zapowiada również,
że nowe miejsce Bożego przebywania będzie
źródłem życia i to również w najwyższym
porządku, w porządku duchowym (Ez 47,1n)[14].

Wg M. Eliade
znaczenie posiadane przez miejsce Bożego zamieszkiwania można
uchwycić dzięki treściom zawartym w symbolice związanej z
pojęciem „centrum”. Świątynia jest domem,
przestrzenią świętą, pozwalającą wejść
w związek z rzeczywistością absolutną. W pierwszym
rzędzie nie chodziłoby o więc wydzielone sobie przez
bóstwo miejsce rozumiane np. jako przestrzeń kultu czy modlitwy.
Jest to przede wszystkim miejsce, które bóstwo wybiera dla siebie
i czyni świętym poprzez swoje zamieszkiwanie. Udanie się na
takie miejsce jest w takim razie „pewną drogą inicjacji: daje
możność wejścia w kontakt z samym źródłem
życia, daje w ten sposób przezwyciężyć
niestałość i zwodniczość obecnego istnienia”[15]. W
swoim ziemskim mieszkaniu Bóg daje odczuć swoje działanie,
udziela człowiekowi ochrony (np. Ps 27,5), daje
możność przyjęcia łaski zbawienia, komunii ze
sobą[16].
Świątynia jest jednym z zasadniczych znaków przymierza z
Bogiem[17]. Nic
więc dziwnego, że w górze świątynnej, Syjonie
widziano nie tylko centrum w nawet w skali całego świata[18]. I tak np. Kolumny Jakin i Boaz ustawione przy
bramie wejściowej do wewnętrznego dziedzińca świątyni
prawdopodobnie miały przypominać o kosmicznym, absolutnie powszechnym
charakterze władzy mieszkającego tam Boga. Na swój sposób
wyrażał to także fakt, że np. do budowy świątyni
Salomona sprowadzono rzemieślników  i materiały nie tylko z Izraela ale
i z innych storn świata[19]. W tym kontekście
warto przypomnieć np. Iz 2,1n, które
zapowiada, że świątynia - dom Boga będzie przyszłym
centrum religijnym całej pojednanej ludzkości, pojednanej w
sprawowaniu kultu prawdziwego Boga (por. Ef 2,14n).

Np. równolegle do nastania pełni czasu
znak świątyni jerozolimskiej będzie odczytywany na jeszcze inny
sposób. Np. Esseńczycy zrywają ze sprawowanym tam kultem jako
zeskalanym (przynajmniej wg nich). Jak pisze F. Amiot,
będą oni uważać siebie samych za świątynię
duchową, gdzie Bóg otrzymuje godną siebie adorację.
„To w tej epoce apokalipsy apokryficzne opisują, w niebie, tę
świątynię, która nie została uczyniona
ręką człowieka: to tam właśnie przebywa Bóg;
świątynia ziemska jest jedynie jej niedoskonałym obrazem (por. Mdr 9,8), i to ona ukaże się na ziemi u
końca czasów, aby być Bożym mieszkaniem w
«przyszłym świecie»”[20]. Istnieje więc
udokumentowane choćby w ten sposób przekonanie, że dom
Boży mający przecież być na Jego chwałę w pewien
sposób jest zdeterminowany w swoim istnieniu i dziejach przez
człowieka, którego życie musi cechować się
wiernością przymierzu, zaufaniem Bogu, postawą ustawicznego
nawrócenia, czyli coraz pełniejszego, wynikającego z
miłości przystania na propozycje swego Boga[21].

2. Chrystus
i Boża obecność w pełni czasu

Wg Kol 1,19 Bóg zechciał, by w
Chrystusie „zamieszkała cała Pełnia”. Stwierdzenie
to znajduje swego rodzaju wyjaśnienie w Kol 2,9 - w Chrystusie
„mieszka cała Pełnia: Bóstwo, na sposób
ciała (sômatikôs)” (Kol 2,9).
To Chrystusowe być „domem Bożym” ma niebagatelne
znaczenie. W Kol 1,20 Apostoł pisze: „aby przez Niego znów
pojednać wszystko z sobą: przez Niego - i to, co na ziemi, i to, co w
niebiosach, wprowadziwszy pokój przez krew Jego krzyża”.
Chodzi o Boży zamiar pojednania, przyprowadzenia do swojego domu.
Dzieło to dokonuje się „przez krew” Chrystusowego
krzyża. Człowieczeństwo Zbawiciela jest i „miejscem”
Bożego przebywania i ma udział w dziele zbawienia. Przez Chrystusa,
Boga i człowieka (np. Flp 2,6; 1 Tm 2,5)
otrzymujemy Bożą pełnię łaski. Wg Kol 2,9 w Chrystusie
mieszka cała Boża Pełnia. Wg Kol 2,10 to w Chrystusie,
który jest Głową, zostajemy napełnieni (wg koncepcji
starożytnych głowa jest dla ciała np. swego rodzaju źródłem
życia, wzrostu, por. np. Kol 2,19n)[22].

„Słowo
stało się ciałem i zamieszkało między nami” (J
1,14). Dosłownie tekst oryginalny mówi: „rozbiło namiot
(eskęnôsen) pośród
nas (dosł.: w nas, en hęmin)”.
Bóg na nowy, niewiarygodny sposób, staje się obecny w naszym
ziemskim „teraz”. Wiadomo, że Ewangelia św. Jana lubi
sięgać po grę słów, podwójne ich znaczenia
itp. (np. 12,32). Jest bardzo prawdopodobne, że J 1,14 zawiera aluzję
do Namiotu Spotkania, wprowadzając w ten sposób w misterium roli
człowieczeństwa przyjętego przez Słowo (które ma
dopomóc w wejściu do prawdziwej Ziemi Obiecanej, np. Hbr 4,1n). Samogłoski
tworzące grecki czasownik skęnoô
(„rozbić-namiot”) odpowiadają samogłoskom
składającym się na słowo Shekinah.
To ostatnie pochodzi od rdzenia znaczącego „mieszkać”
„przebywać” i było rozumiane jako
„obecność” Boga, jako zamieszkiwanie imienia Bożego
w świątyni[23]. Shekinah nie należy przy tym rozumieć np. w
znaczeniu jakiegoś bytu lub rzeczywistości różnej od
Boga. Jest to tytuł i określenie nadawane samemu Bogu[24]. Wg rabinów Shekinah pozostawała w bardzo ścisłym
związku z „Duchem świętości” (por. Rz 1,4), z „Duchem Bożym”. Nie
mówili oni, np. o ich tożsamości. Jednak nauczali, że
chodzi tu o rzeczywistości bardzo sobie bliskie. I tak np. uważali,
że obecność „Bożego Ducha świętości”
w świątyni eschatologicznej zależy od obecności tam Shekinah[25]. Słowo staje
się ciałem i jest między nami dzięki Duchowi
Świętemu (np. Łk 1,34n).
Jak Słowo stało się ciałem, stało się miejscem
Bożego przebywania, żeby udzielić nam Ducha, uczynić z nas
miejsce przebywania Boga i Jego Ducha (np. J 20,21n;
1 Kor 3,16n). I to w ten sposób dopełnia
się dzieło pojednania, zbawienia, zmartwychwstania i pełni
życia w wieczności (np. Rz 8,11n). Misterium wcielenia sprawia niebywałą
obecność Ducha  w
Chrystusie, w Jego człowieczeństwie. Przez pośrednictwo
Chrystusa napełnionego Duchem, w którym Duch mieszka, z Jego
pełni  i my Go otrzymujemy
(por. np. Łk 4,1n; 4,18n; Dz 2,33).

„Ujrzycie niebiosa otwarte i
aniołów Bożych wstępujących i zstępujących
na Syna Człowieczego” (J 1,51). Tekst zostaje wprowadzony w
sposób podkreślający jego wagę: „Zaprawdę,
zaprawdę, mówię wam” (J 1,51). Nawiązuje on do
wydarzeń opisanych w Rdz 28,10-19 (Jakub widzi Boga we śnie). To, co
w relacji Rdz 28,10n potocznie bywa określane
np. jako „drabina Jakubowa” najprawdopodobniej podejmuje obraz
istniejących wtedy w czasach patriarchów w Mezopotamii
świątyń (Jakub udaje się właśnie do Mezopotamii,
z której przywędrował Abraham, i z którą jego
rodzina pozostaje w łączności). Relacja Rdz 28,10n
kończy się w następujący sposób: „I
zdjęty trwogą rzekł: (...) Prawdziwie jest to dom Boga i brama
do nieba! (...) I dał temu miejscu nazwę Betel [tzn. dom
Boży]” (w. 17-19). Wg J 1,51 Chrystus jest więc „domem
Boga” na ziemi. Nieco dalej znajdujemy następujące słowa:
„Jan zaświadczył: Ujrzałem Ducha, który jak
gołębica zstępował z nieba i spoczął na Nim. Ja
Go przedtem nie znałem, ale Ten, który mnie posłał, abym
chrzcił wodą, powiedział do mnie: Ten, nad którym ujrzysz
Ducha zstępującego i spoczywającego nad Nim, jest Tym,
który chrzci Duchem Świętym” (J 1,32n).
Tekst grecki wskazuje na trwałą obecność Ducha w
Chrystusie. Trwała obecność Ducha jest jedną z
najważniejszych cech charakterystycznych Nowego Przymierza. W wypadku
Zbawiciela jest ona pełną od samego początku[26].
W naszym przypadku jest ona otwartą na pełnię w wieczności
zbawienia (np. 2 Kor 1,22). Również ewangelie synoptyczne
ukazują Jezusa jako Tego, na którego zstępuje Duch
Święty (np. Mt 3,16). Jezus jest także
tym, który ma chrzcić Duchem Świętym, ma Go udzielać
(np. Mt 3,11). I rzeczywiście tego dokona (np. J
20,21n). Zbawiciel jest „miejscem”
zamieszkiwania Ducha. „Z” Niego w już w doczesności
przychodzi do nas Duch, by i w nas zamieszkać.

„Zburzcie tę
świątynię (naon), a Ja w trzech dniach
wzniosę (egerô) ją na nowo.
Powiedzieli do Niego Żydzi: Czterdzieści sześć lat budowano
tę świątynię (naos), a Ty ją
wzniesiesz w przeciągu trzech dni? On zaś mówił o
świątyni (naou) swego ciała (sômatos). Gdy więc został wskrzeszony z
martwych (ęgerthę), przypomnieli sobie uczniowie Jego, że to
powiedział, i uwierzyli Pismu i słowu, które wyrzekł
Jezus” (J 2,19n). Relacjonowane przez
Ewangelistę wydarzenia sytuują się w kontekście
święta Paschy oraz tzw. oczyszczenia Świątyni
Jerozolimskiej przez Chrystusa (J 2,13n). Pełnia
czasu, która wtedy ma już za sobą około 30 lat (por. np.
Ga 4,4n), zmierza ku jednemu ze swych punktów
kulminacyjnych. Chrystus właśnie zapowiada misterium swojej
męki, śmierci, zmartwychwstania i wywyższenia oraz udzielenia
Ducha Świętego (np. choćby J 20,21n
pokaże jak nierozerwalnym jest ten związek  z Duchem). Rzeczywiście
„zbliżała się pora Paschy” (por. J 2,13). Pascha
Chrystusa jest zapowiedzią i gwarancją zmartwychwstania zbawionych na
życie wieczne. W tym to kontekście J 2,19n
ukazuje Chrystusa w Jego człowieczeństwie, w Jego ciele, jako
świątynię, mieszkanie Boga w naszym doczesnym
„teraz”. Jak to zapisał Ewangelista, ludzkie ciało
Chrystusa jest miejscem zamieszkania Boga w doczesności (por. Kol 2,9).
Poprzez egeirô mamy tutaj bardzo ciekawe
ujęcie zmartwychwstania jako „wzniesienia”,
„odbudowy” (słowo to znaczy też
„zbudzić”) zburzonego domu Bożego[27]. I
jest to przesłanie bardzo ważne[28].
Odbudowa ta (por. J 2,16) jest dziełem Chrystusa, w którym przebywa
i w całej pełni działa Ojciec (np. J 2,21) i Duch (np. J 1,32n). Jak bardzo znaczącymi są słowa:
„Gorliwość o dom Twój [tzn. Ojca] pochłonie
Mnie” (J 2,17).

Świątynia jerozolimska jest dla Jezusa
domem Ojca (np. J 2,16). Chrystus daje przykład, że o dom ten
należy się bardzo troszczyć (J 2,17). Tym bardziej nie
można przecenić przesłania zawartego w J 4,21n.
„Nadchodzi jednak godzina, owszem już
jest, kiedy to prawdziwi czciciele będą oddawać cześć
Ojcu w Duchu i Prawdzie, a takich to czcicieli chce mieć Ojciec.
Bóg jest duchem; potrzeba więc, by czciciele Jego oddawali Mu
cześć w Duchu i Prawdzie” (J 4,23n).
Można i trzeba się zastanawiać czy w przytoczonym tekście
powinniśmy rozumieć „w duchu”, czy „w Duchu
Świętym”, „w prawdzie”, czy „w
Prawdzie” tzn. w Chrystusie. Autor być może miał na
myśli każdą z tych możliwości. W każdym razie
odniesienia do Ducha Świętego[29] i do
Słowa, które stało się ciałem wykluczyć nie
można[30].  U św. Jana Słowo, które
stało się ciałem, mówi o sobie samym i to w
kontekście wypełniającego się misterium paschalnego:
„Ja jestem drogą i prawdą, i życiem. Nikt nie przychodzi
do Ojca inaczej jak tylko przeze Mnie” (J 14,6). To w Synu, który
stał się człowiekiem, Ojciec zostaje otoczony chwałą
(np. J 17,14). Ojciec do tego stopnia jest w Słowie, które
stało się ciałem, że tekst natchniony mówi o
oglądaniu Tego (J 14,7.9-10),
którego żaden człowiek „nigdy nie widział” (J
1,18). To w Chrystusie i przez Niego można spotkać Boga.

W zbawczym spotkaniu Ojciec udziela Ducha.
„Ojciec z nieba da Ducha Świętego tym, którzy Go
proszą” (Łk 11,13). W ten
sposób uczniowie Chrystusa staną się świątynią
- miejscem zbawczego zamieszkiwania i działania Ducha Ojca i Syna (np. 1
Kor 3,16n; 2 Kor; Ga 4,4). Ojciec udziela daru Ducha
przez Syna. Ojciec i Duch w pełni są w Synu, który stał
się człowiekiem. I to właśnie z Niego  otrzymujemy Ducha. „Strumienie
wody żywej popłyną z jego wnętrza. A powiedział to o
Duchu, którego mieli otrzymać wierzący w Niego; Duch bowiem
jeszcze nie był dany, ponieważ Jezus nie został jeszcze
uwielbiony” (J 7,38n). Cytowany tekst
prawdopodobnie nawiązuje (por. np. kontekst) np. do Ez
47,1, gdzie jest mowa o doskonałej, odbudowanej świątyni. Wg J 7,38n Chrystus będzie źródłem daru
Ducha właśnie po swoim zmartwychwstaniu, po swoim otoczeniu
chwałą. Otoczenie Zbawiciela chwałą, Jego wywyższenie
dla św. Jana dotyczy całego Jezusowego misterium paschalnego (np. J
12,32; 14,13; 17,1n). Już w czasie swego
wywyższenia na krzyżu Chrystus w swoim człowieczeństwie
staje się źródłem Ducha. „A
gdy Jezus skosztował octu, rzekł: Wykonało się! I
skłoniwszy głowę przekazał (paredôken)
Ducha” (J 19,30)[31]. Kiedy zmartwychwstanie,
kiedy zostanie odbudowana świątynia Jego ciała (por. J 2,19n) i dopełnione Jego otoczenie chwałą,
Ewangelia znowu zda relację z udzielenia Ducha przez Chrystusa. Zostanie
ono wprost połączone z darem odpuszczenia grzechów, czyli w
ostatecznym rozrachunku przywrócenia i prowadzenia do pełni
Bożej obecności w człowieku. Tekst natchniony podkreśla,
że dar Ducha zostaje udzielony przez Syna, który stał się
i jest człowiekiem (np. „pokazał im ręce i bok”, J
20,20). Aby prowadzić dalej Chrystusowe dzieło uobecniania Boga w człowieku,
przekazywania Bożego Ducha („Jak Ojciec Mnie posłał, tak i
Ja was posyłam”, w. 21) Apostołowie sami muszą
przyjąć dar Ducha, zostać Nim napełnieni: „Weźmijcie Ducha Świętego” (w. 22).
Ewangelia relacjonuje, że Chrystus „tchnął  na [nich] (enephysęsen)” (w. 22). Użyte tu gr. słowo emphysaô np. etymologicznie zawiera ideę
„tchnięcia w” (por. np. Ez 37,5.14;
Rdz 2,7).

Chrystus jest najświętszym
„miejscem” Bożego przebywania[32], świątynią
pełni czasów, nowego i ostatecznego przymierza oraz jego liturgii[33].
Ta świątynia (naos) ciała (por. J
2,21) jest duchową, czyli pełną Ducha oraz będącą
źródłem Ducha[34].
Bóg, którego nawet najwznioślejsza część
świata stworzonego nie może ogarnąć, którego
chwała przepełnia całą ziemię
(np. Ps 68,16; 72,19; Syr
23,3-12; Jr 23,24; Iz 6,3),  ustanawia w misterium wcielenia w
Chrystusie nowe „miejsce” swego przebywania, „miejsce”,
z którego zbawia, nowy, ostateczny i skuteczny znak swojej
obecności[35].
Znak ten skupiając uwagę na osobie Chrystusa, podkreśla Jego
kardynalne znaczenie w misterium zjednoczenia tego co boskie z tym co
stworzone.

3. Kościół
i chrześcijanin „miejscem” Bożego przebywania w
pełni czasu

Pełnia czasów
wiąże się z przyjściem Zbawiciela, który jest
pełen Ducha (np. Łk 4,1), który jest
świątynią - najświętszym miejscem Bożego
zamieszkiwania (np. J 2,19n). Boże dzieło
nie kończy się jednak na tym. Obietnica Bożej obecności
poprzez Mesjasza (np. J 14,6n) i Jego Ducha (np. Ga 3,14n; Dz 2,33) z Bożej
szczodrobliwości dotyczy nie tylko samego Zbawiciela (por. np. proroctwo Joela cytowane w Dz 2,17n). Ci, którzy mają udział w
podobieństwie do Chrystusa i są z Nim złączeni
również stają się miejscem przebywania: i Chrystusa i
Ducha Świętego i Ojca (por. 2 Tes 1,1; Rz 8,11). „Czyż nie wiecie,
żeście świątynią [naos] Boga
[tzn. Ojca] i że Duch Boga [tzn. Ojca] mieszka  w was?” (1 Kor 3,16)[36]. Chrześcijanin
jest świątynią - przybytkiem Bożym dzięki Chrystusowi
na mocy związku z Duchem. Wszystkie cztery Ewangelie bardzo
podkreślają fakt widzialnego zstąpienia Ducha na Chrystusa, Jego
namaszczenia - konsekracji Duchem w związku z Jego chrztem (np. Łk 3,21n). Relacje
dotyczące chrztu Jezusa najprawdopodobniej na swój sposób
mają także być pewną katechezą na temat misterium
chrztu sakramentalnego[37],
czyli włączenia człowieka w Chrystusa -
świątynię Bożą pełni czasów: „Bo wy wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w
(eis) Chrystusa ...” (Ga 3,27).
Jakiekolwiek zamieszkiwanie Ducha Świętego w człowieku, czyli
stanie się Bożą świątynią, dokonuje się
przez Chrystusa. To w ten sposób przychodzi Duch Święty by
coraz bardziej upodobnić nas do Jezusa i zjednoczyć z Nim i
całą Trójcą św. „Nawróćcie
się (...) i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa
Chrystusa na odpuszczenie grzechów waszych, a weźmiecie w darze
Ducha Świętego” (Dz 2,38). Mamy w tym
wypadku do czynienia z przemianą nawrócenia[38],
odnowieniem człowieka, czyli z postawą wiary (np. Ga 3,2)[39]. W
wypadku Chrystusa nie ma jakiego stopniowego dopełniania obecności
Ducha w Jego człowieczeństwie. On od początku, od wcielenia jest
doskonałym i pełnym miejscem Bożego przebywania. W wypadku nas
ludzi jest to proces stopniowy[40].
Początek jego pełni zbiega się ze zmartwychwstaniem na
życie wieczne i wiecznością zbawienia (por. np. 1 Kor 15,42-53).
Pełnia ta jest owocem obecności Ducha, który jest Duchem Ojca
i Syna, ożywicielem, Duchem zmartwychwstania na życie wieczne.  To On czyni ludzkie ciało miejscem
Bożego zamieszkiwania (por. np. Łk 1,35).
To On w zmartwychwstaniu odbudował zburzoną świątynię
ciała Chrystusa, to On wskrzeszając ma odbudować  również
świątynię ciała zbawionych (np. Rz
1,3n; 8,11; Ga 6,8).

3.1
Kościół

W swoim pierwszym liście do chrześcijan z
Koryntian św. Paweł pisze: „Czyż nie wiecie,
żeście świątynią [naos] Boga
[tzn. Ojca] i że Duch Boga mieszka w was?” (1 Kor 3,16). Zaraz potem
dodaje: „Jeżeli ktoś zniszczy świątynię [naon] Boga, tego zniszczy Bóg. Świątynia [naos] Boga jest świętą, a wy nią
jesteście” (1 Kor 3,17). Przesłanie zawarte w 1 Kor 3,16 jest rozumiane jako odnoszące się do
wspólnoty - Kościoła[41].
Jest to rzeczywiście dobra nowina o zbawczej Bożej obecności.
Wspólnota wierzących od początku (czy przynajmniej bardzo
wcześnie, bo świadczy o tym już np. Pierwszy List do Koryntian)
ma świadomość[42], czy
też powinna ją coraz bardziej mieć, że jest miejscem
zamieszkiwania Bożego. 1 Kor 3,16n mówi o
obecności Ojca i Jego Ducha. Zamieszkiwanie to jest darem łaski oraz
błogosławieństwem. Ważnym jest, że ta
obecność dotyczy wspólnoty Kościoła, w którym
ludzie otrzymują dar komunii z Ojcem i Synem i Duchem Świętym,
który jednoczy także ludzi między sobą.
Kościół - wspólnota posiada więc między
innymi i tę bardzo ważną cechę: jest świętym
„miejscem” zamieszkiwania Bożego, Bóg jest obecny w
Kościele. A dokonuje się to przez związek z Chrystusem (np. 1
Kor 3,10n).

Wg Ef
2,14n Chrystus jednoczy ludzi. Z punktu widzenia tego
tekstu chodzi o zjednoczenie ludu Starego Przymierza z poganami.
Różnice między tymi dwoma kategoriami ludzi w pewnym sensie
sprowadzają się do tego, czy czczą oni prawdziwego Boga np. w
Jego świątyni. Dzięki Chrystusowi jedność nie tylko
staje się czymś możliwym. Już teraz jest ona czymś jak
najbardziej rzeczywistym. Dokonuje się ona  w Chrystusie (np. Ef
2,16.21), czyli przez Tego, który jest świątynią
pełni czasu, najświętszym „miejscem” Bożego
zbawczego przebywania w pełni czasu. „Co wreszcie łączy
świątynię Boga z bożkami? Bo my jesteśmy
świątynią Boga żywego - według tego, co mówi
Bóg: Zamieszkam z nimi i będę chodził wśród
nich, i będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem” (2
Kor 6,16). To przez Chrystusa w Duchu, który w nas mieszka, mamy
przystęp do Ojca  (np. Ef 2,18; 1 Kor 3,16). Chrystus jednoczy dwie tak
przeciwstawne sobie i zasadnicze z punktu widzenia dzieła zbawienia grupy,
„bo zburzył rozdzielający je mur - wrogość” (Ef 2,14; por. w. 16). Słowa te mogą być
aluzją do świątyni jerozolimskiej, gdzie poganie mieli
dostęp tylko do jej części. Za złamanie tego prawa
groziła kara śmierci[43]. Ze
zjednoczenia Izraela i pogan powstaje wspólnota Kościoła (por.
np. w. 16), „miejsce” przebywania Bożego (np. 1 Kor 3,16n). Jest ona Bożym zgromadzeniem, w którym
rzeczywiście przebywa Bóg. Wspólnota ta ze swej istoty jest
włączona w Chrystusa (np. Ga 3,27n). Jest
Jego Ciałem. Karmi się Ciałem i Krwią Zbawiciela.
Otrzymała tego samego Ducha, który jest Duchem Chrystusa i Ojca (Ga
4,4n). Na mocy łaski obecność  Chrystusa i Ducha Świętego
wspólnota Kościoła otrzymała także łaskę
uczestnictwa w Chrystusowym byciu „miejscem” Bożego
zamieszkiwania w pełni czasu. Świątynia ta jest zbudowana na
kamieniu węgielnym, którym jest sam Zbawiciel (Ef
2,20). „W Nim [w Chrystusie] zespalana cała budowla (oikodomę) rośnie na
świątynię (naon) świętą
w Panu, w Nim i wy także wznosicie się (synoikodomeisthe)
we wspólnym budowaniu, by stanowić mieszkanie Boga w Duchu” (Ef 2,21n). W ten sposób
Kościół jest żywym sanktuarium Boga żywego (por. np.
Iz 28,16; Ps 118,22; Mk
12,10; Rz 9,33). Stanowi to jeden z zasadniczych
punktów charakteryzujących Kościół, jeden z
największych z otrzymanych przez niego darów, jeden z
największych darów przyniesionych przez pełnię czasu.
Jednym z najważniejszych aspektów tej łaski jest wzrost,
rozwój[44].
Przybywa samych „żywych kamieni” (por. 1 P. 2,4n). Wzrost oznacza także „zmiany
jakościowe”: pogłębianie i rozwijanie związków
z Ojcem i Synem i Duchem Świętym oraz ze wszystkimi, którzy
tworzą ten dom Boży[45]. „Zbliżając się do Tego, który jest
żywym kamieniem, (...) u Boga wybranym i drogocennym, wy
również, niby żywe kamienie, jesteście budowani jako dom
duchowy, by stanowić święte kapłaństwo, dla
składania duchowych  ofiar,
przyjemnych Bogu przez Jezusa Chrystusa” (1 P 2,4n;
por. też Ga 2,9; Ap 3,12; 1 P 4,17).
Rzeczywiście w pełni czasu Bóg jest czczony w Duchu i w
Prawdzie (por. J 4,21n).

3.2
Chrześcijanin

Komunia z Chrystusem
sprawia, że Kościół jest świątynią
Bożą oraz pozwala lepiej zrozumieć istotę tego misterium i
łaski (np. 2 Kor 6,16n; Ef
2,14n). Jednak dar Bożej łaski sięga
jeszcze dalej. Pełnia czasu posiada jeszcze inny rys charakterystyczny.
Słowo Boże odnosi to samo słowo naos
do Chrystusa (J 2,19n), do Kościoła (1 Kor 3,16n; por. np. Ef 2,14n) i do poszczególnego chrześcijanina (1
Kor 6,19)[46].
Chrześcijanin otrzymał łaskę komunii z Chrystusem i tym
samym z Kościołem. I Chrystus i Jego Ciało mistyczne są
świątynią Bożą pełni czasu. Także
poszczególny chrześcijanin, jeśli znajduje się w stanie
łaski uświęcającej, jest świątynią Ducha
Świętego i w ten sposób świętym miejscem  Bożego przebywania (por. np. Rz 8,11; 1 Kor 6,19; Ga 2,20). J 2,19 oraz Rz 8,11 (por. 1 Kor 3,17) łączy misterium bycia
„miejscem” Bożego przebywania w pełni czasu z misterium
paschalnym: zwłaszcza w swojej zbawczej pełni, w zmartwychwstaniu. To
przez nie, właśnie w wywyższeniu poprzez zmartwychwstanie
Bożej świątyni pełni czasu, człowiek zbawiony zostanie
obdarzony pełnią zbawienia, pełnią podobieństwa do
Chrystusa (Flp 3,20n).

„Czyż nie wiecie, że ciało (sôma) wasze jest świątynią (naos) Ducha Świętego, który w (en) was
jest, a którego macie od Boga, i że już nie należycie do
samych siebie? Za wielką bowiem cenę zostaliście nabyci.
Chwalcie więc Boga w ciele (en tô sômati)
waszym!” (1 Kor 6,19n). Świątynia jest miejscem świętym dzięki
Bożej obecności. Na tej samej zasadzie jest także miejscem,
gdzie można należycie oddawać kult Bogu. Umożliwia
spotkanie z mieszkającym w niej Bogiem. Tak jest jeśli chodzi o
Chrystusa. Tak samo musi być, jeśli chodzi o wspólnotę
Kościoła, oraz, na określony sposób,  jeśli chodzi o
poszczególnego chrześcijanina. Każdy chrześcijanin na
mocy swojego włączenia w Chrystusa jest świątynią -
miejscem zamieszkiwania Ojca i Syna i Ducha Świętego. Stąd np.
wielka godność i odpowiedzialność (1 Kor 6,19). Stąd
np. możliwość podjęcia łaski sprawowania kultu
chwały na Bożą cześć (1 Kor 6,20). Nasze status quo
„miejsca” Bożego zamieszkiwania stawia także
określone wymagania. „Jeżeli ktoś zniszczy
świątynię Boga, tego zniszczy Bóg. Świątynia
Boga jest świętą, a wy nią jesteście” (1 Kor
3,17). Niekiedy świątynia, której łaskę bycia
otrzymał uczeń Chrystusa, może wymagać oczyszczenia czy
nawet odbudowy - wskrzeszenia (por. np. J 2,14n; 1 P
4,17). Nie może jej bezcześcić obecność jakiegokolwiek
bożka[47].

Jakkolwiek byłoby to
zaskakującym itp., takie teksty jak np. 2 J 2,19 oraz 1 Kor 6,19n łączą misterium bycia
„miejscem” Bożego przebywania w pełni czasu z
określeniem „ciało” - sôma.
Pierwszy dotyczy Chrystusa, drugi poszczególnego chrześcijanina.
Takie ustawienie związku z Bogiem może zaskakiwać. Ale
jak choćby przypomina Wielki Jubileusz, misterium zbawienia  wcale nie polega na staniu się
niematerialnym, niecielesnymi (por. np. takie jego aspekty jak wcielenie czy
zmartwychwstanie). Chodzi o przyjęcie Bożego daru i pozwolenia, by w
pełni przyniósł on owoc[48]. Flp
3,20n mówi o dopełnieniu naszego
podobieństwa do Chrystusa w odbudowie również i
świątyni naszego ciała (por. J 2,19n).
Jest to po linii przyrzeczenia zawartego w Nowym Przymierzu: „Jeżeli
ktoś zniszczy najświętsze sanktuarium Boga, tego zniszczy
Bóg. Świątynia Boga jest świętą, a wy nią
jesteście” (1 Kor 3,17). Te natchnione przez Ducha
Świętego słowa w całej pełni sprawdziły się
w odniesieniu do Chrystusa. Chrystus zmartwychwstał w swoim ciele (por.
np. Łk 24,39.43). Obrzęd
pogrzebu i to jeszcze w domu Bożym, w kościele, przewiduje
następującą modlitwę: „Twoje ciało było
świątynią Ducha Świętego, niech Bóg przyjmie
cię do swojej chwały”[49]. Następnie jest mowa
o bardzo wymownym geście potrójnego okadzenia trumny. Cytowana
modlitwa mówi o chwale, o darze, że ciało zmarłego
było świątynią Boga. Warto uzmysłowić sobie, kiedy
i jak używane jest okadzenie w liturgii (czyli służbie
Bożej).  Okadzanie
człowieka w czasie liturgii jest czymś rzadkim i niesłychanie
wymownym: zwraca uwagę na mającą właśnie miejsce
Bożą obecność w człowieku. Służba Boża
- liturgia pogrzebu odnosi okadzenie do ciała zmarłego. Czy chodzi
tutaj tylko o przypomnienie, że było ono świętym miejsce
Bożego zamieszkiwania? Przed obrzędem okadzenia odmawiana jest
modlitwa: „Wszechmogący Bóg odrodził cię z wody i
Ducha Świętego na życie wieczne, niech zatem dopełni
dzieła, które rozpoczął na chrzcie
świętym”[50]. Dokończenie tego
dzieła wejdzie w swoją pełnię w zmartwychwstaniu na
zbawienie wieczne, odbudowaniu przybytku ciała (o którym jest następnie
mowa). Tak spełni się artykuł Nowego Przymierza zawarty np. w 1
Kor 3,17, tak zbawiony zostanie w pełni upodobniony do Chrystusa, w
którym „mieszka cała Pełnia: Bóstwo, na
sposób ciała” (Kol 2,9; por. np. J 2,19n;
Flp 3,20n).

*.*

Pierwsi chrześcijanie
przez pewien czas uczęszczają jeszcze do świątyni
Jerozolimskiej (np. Dz 21,26). Wg
świadectwa Nowego Testamentu szybko jednak zrozumieli[51],
że wraz z wejściem czasu w swoją pełnię Boża
obecność w doczesności osiąga nowy wymiar. Pełnia
czasu to czas naznaczony przyjściem i działaniem danych nam przez
Ojca Mesjasza Bożego i Bożego Ducha (np. Ga 4,4n).
Dzięki tej obecności i działaniu otrzymujemy dar nowej
obecności Bożej. W mocy Bożego Ducha świętym miejscem
Bożego zamieszkiwania w doczesności jest sam Mesjasz (np. J 1,14; 2,19n)[52]. W
mocy Ducha przez Chrystusa, dzięki komunii z Nim, świętym
miejscem Bożego zamieszkiwania w naszym doczesnym „teraz”
pełni czasu jest także wspólnota Jego wyznawców, czyli
Kościół oraz poszczególny  chrześcijanin[53].
Chrystus, który w swoim człowieczeństwie - nawet trzeba
powiedzieć za Pismem: w tym wymiarze
swego człowieczeństwa jakim jest ciało - jest
najdoskonalszym miejscem przebywania Bożego w pełni czasu,
wypełniając postanowienie Ojca i w mocy Ducha już teraz czyni z
nas miejsce przebywania Ojca i Syna i Ducha. W ten
sposób w pełni czasu nie tylko lud Starego Przymierza ma
przystęp do Boga w miejscu Jego przebywania. W Nowym Przymierzu nowe
miejsce Bożego przebywania w całej pełni tego określenia
nie zostało uczynione przez człowieka. Jest dziełem Bożym,
budowlą wzniesioną na fundamencie Chrystusowym (por. np. 1 Kor 3,9n). I Bóg nadal troszczy się o swój
dom. Buduje go (np. 1 Kor 3,9n). Jeśli potrzeba
oczyszcza go (np. J 2,14n). Gwarantuje jego
nietykalność (np. 1 Kor
3,17). Odbudowuje go ze zniszczenia, które wydawało się
ostatecznym (np. J 2,19n; Rz
8,11), by doprowadzić go do pełni chwały, do pełnego bycia
godnym siebie, który tam przebywa (np. Flp 3,20n). Jest rzeczą jasną, jakie siły
profanują, niszczą Boże sanktuarium. Jest to grzech wraz ze
swoją podstawową konsekwencją, ze śmiercią. Zbawienie
wieczne, zmartwychwstanie na zbawienie wieczne jest przyjęciem Bożego
daru zwycięstwa nad grzechem i śmiercią ... Byśmy mieli
udział w tej łasce zwycięskiego zmartwychwstania, trzeba
byśmy mocą łaski uświęcającej już w
życiu doczesnym coraz bardziej byli najświętszym sanktuarium
przebywania Ojca i Syna i Ducha Świętego. Bóg odbudowuje
właśnie swoje sanktuarium. Bóg jest doskonałym
gospodarzem, doskonale i z miłością troszczy się o miejsce
swojego zamieszkiwania, o swój dom (por. J
2,17). Boga pożera gorliwość o swój dom, miejsce
zamieszkania, swoje sanktuarium. Gdy z pełni czasu zbawieni zostaną
wprowadzeni w pełnię zbawienia, wtedy sanktuarium pełni czasu
otrzyma swoją pełnię.

Podejmując temat
relacji dotyczących Chrystusa, Kościoła oraz
poszczególnych chrześcijan jako świątyni w naszym
„teraz” trzeba mieć na uwadze także Boże
przesłanie zawarte np. w Liście do Hebrajczyków oraz w
Apokalipsie. Wg pierwszej z tych ksiąg równoległe do naszego
„teraz” (jeśli się trzymać naszych kategorii czasu i
przestrzeni, ale co nam zostaje innego) istnieje przybytek w niebie. Jezus
wszedł do niego, aby umożliwić nam dostęp do Boga (np. Hbr 4,14; 6,19n; 9,11-14,24). Apokalipsa zawrotnie poszerza te perspektywy. W
Objawieniu św. Jana dochodzi do bardzo ważnej przemiany, jeśli
chodzi o sanktuarium Bożego przebywania (naos).
W pełni zbawienia jest nim Bóg wraz z Barankiem (Ap 21,22). W tej perspektywie to co było stworzone, co
stanowiło naśladowanie zostaje w jakiś sposób
zastąpione przez samego Boga i Baranka. Trudno byłoby tu
wyczerpująco omówić różnorakie tego konsekwencje.
W każdym razie zamieszkiwanie Boże już niczym nie jest ograniczone[54]. „Wierni
będą mieli więc przystęp do Boga bez potrzeby
jakiegokolwiek znaku; albo lepiej, będą Go widzieli twarzą w
twarz, by w pełni uczestniczyć w Jego życiu. Jest to
najwyższe oraz ostateczne objawienie tego, co oba Testamenty stopniowo
ukazywały”[55]. Kiedy nastanie nowe
niebo i nowa ziemia, namiot Boży ponownie i w całej pełni
będzie pomiędzy ludźmi (Ap 21,1n). Zanim to jednak nastanie Bóg już
zamieszkuje nasze doczesne „teraz” i daje na nowy i pełniejszy
sposób (np. Ef 2,14n)
przystęp do siebie każdemu[56], kto przyjmuje Jego
zbawcze orędzie[57]. Ta Jego
obecność w pełni czasu ma charakter zbawczy i jest ukierunkowana
na zbawczą pełnię.

Każde miejsce święte, sanktuarium ma
dwa zasadnicze cele. Po pierwsze chodzi o jak najlepsze oddawanie czci
bóstwu. Po drugie chodzi o dobro człowieka. Z
chrześcijańskiego punktu widzenia chodzi tu również o to
najpełniejsze z Bożych błogosławieństw, o życie
wieczne. Znaczenie miejsca świętego wynika z obecności na tym
miejscu Ojca i Syna i Ducha Świętego. Bez Bożej obecności
nie ma domu Bożego. Krótko mówiąc, nie ma zbawienia.
Pełnia czasu jest czasem zbawienia, czasem Bożej obecności. Nie
będąc jeszcze pełnią zbawienia, prowadzi do niej, prowadzi
do pełni spotkania z Ojcem i Synem i Duchem Świętym.
Rzeczywistość Chrystusa, Kościoła, czy
poszczególnego ucznia Chrystusa
jako „miejsca” Bożego zamieszkiwania w naszym doczesnym
„teraz” pełni czasu jest darmowym i przewspaniałym darem
łaski. Misterium to przekracza nas w zupełności (choćby na
płaszczyźnie intelektualnej). Np. J 2,14n i
Rz 8,11 wiąże je  z innymi przekraczającym nas
misterium, do mówienia o którym brakuje człowiekowi nawet
adekwatnych słów (por. grę słów w J 2,14n, gdzie słowo mówiące o
zmartwychwstaniu w znaczeniu pierwszym oznacza np.
„podnieść”, „wznieść” i stąd
„odbudować”). Chodzi o misterium zmartwychwstania na
chwałę życia wiecznego, które jest konsekwencją
misterium Bożego zamieszkiwania w człowieku i jego dopełnieniem
(np. Rz 8,11).

[1] Jak
przypomina  M.Corbin, w Nowym Testamencie
słowo „Bóg” (theos) nigdy nie
odnosi się do Ducha Świętego (co w niczym nie przeczy Jego
bóstwu), do Syna stosuje się ono w J 1,1.18; 20,28; Rz 9,5; Tt 2,13; 1 J 5,20, w
pozostałych około 1300 tekstach słowo to oznacza Boga Ojca (La paternité de Dieu,
Paryż 1998, s. 10). Por. też. np. F.-X.Durrwell,
Le Père. Dieu en son
mystère. 3e édition, Paris 1993, s. 13n.

[2] Szerzej
na temat znaczenia  określenia
„serce” w Piśmie św. por. np. J.de
Vaulx i A.Vanhoye, Coeur, w: Vocabulaire de théologie biblique
publié sous la direction de Xavier Léon-Dufour etc.
Deuxième édition révisée et augmentée, Paris
1971, kol. 176n.

[3] C.L.Meyers, Świątynie, w: Encyklopedia biblijna.
Redakcja naukowa Paul J.Achtemeier, Warszawa 1999, s.
1219.

[4] C.L.Meyers, Świątynia, w: Encyklopedia biblijna.
Redakcja naukowa Paul J.Achtemeier, Warszawa 1999, s.
1212.

[5]
O.Michel, naos, w: Theological  Dictionary of the New Testament IV, s. 880.

[6] Przy
tym nie zawsze łatwo jest sprecyzować, o które z tych
dwóch miejsc chodzi (por. O.Michel, naos, s. 880 i 884n).

[7] Por.
W.Sanford LaSor,
Świątynia, w: Słownik wiedzy biblijnej. Redakcja naukowa Bruce M.Metzger, Michael D.Coogan. Konsultacja wydania polskiego ks. Waldemar Chrostowski, Warszawa 1997, s. 746

[8] „W zamierzchłej przeszłości
świątynie służyły nie jako przestrzeń - miejsce
dla zgromadzenia wiernych, ale jako miejsce zupełnie szczególnego
przebywania, jako miejsce zamieszkania bogów” (M.Lurker,
Dizionario delle immagini e dei simboli
biblici. Edizione italiana a cura di Gianfraco Ravasi, Torino 1994, s. 208).

[9]
C.L.Meyers, Świątynie, s. 1220.

[10] Por.
Tempio, w: Piccolo
dizionario biblico di Heinz Obermayer, Kurt Speidel, Klaus Vogt, Gerhard
Zieler. Edizione italiana a cura di Antonio Manissale, Torino 1991, s. 313.

[11] Takie
teksty jak np. J 1,14; 2,14n ukazują Zbawiciela
jako świątynię - „miejsce” Bożego przebywania.
Z kolei np. Flp 2,6 ukazuje dzieło zbawienia
jako Boże zstąpienie w Chrystusie po swoje stworzenie.

[12]  Por.
A.Pinia, Tempio, w: Dizionario enciclopedico di spiritualitŕ / 3. A cura di Ermanno Ancilli e
del Pontificio Istituto di Spiritualitŕ del Teresianum, Roma 1992,
s. 2455.

[13] Warto przypomnieć, że np. u ludów
starożytnych semickich i indoeuropejskich miejsce zamieszkiwania
bóstwa było miejscem azylu, ocalenia życia np. nawet dla
zbiegłych niewolników czy ludzi obarczonych najcięższymi
przestępstwami. Por. O.Michel, naos, s. 880.

[14] Jak zobaczymy Ewangelia św. Jana ukazuje
Chrystusa jako miejsce Bożego zamieszkiwania (np. J 1,14; 2,14n). I to właśnie Chrystus jest dla nas
źródłem życia, bo właśnie to „z”
Niego otrzymujemy Ducha życia (J 7,37n).

[15] G.Ambrosio, Santuario, w: Enciclopedia del
cristianesimo. Storia e attualità di 2000 anni di speranza, Novara 1997,
s. 617.

[16] Por.
np. Santuari, w: Piccolo dizionario biblico di Heinz Obermayer, Kurt
Speidel, Klaus Vogt, Gerhard Zieler. Edizione italiana a cura di Antonio
Manissale, Torino 1991, s. 289.

[17] C.L.Meyers, Świątynia, s. 1213.

[18] Por.
K.Pauritsch, w: Świątynia, w: Praktyczny
słownik biblijny. Opracowanie zbiorowe katolickich i protestanckich
teologów pod redakcją Antona Grabnera -
Haidera. Przekład i opracowanie T.Mieszkowski, P.Pachciarek, Warszawa 1995,  kol. 1290.

[19] C.L.Meyers, Świątynia, s. 1214.

[20] F.Amiot, Temple, Vocabulaire de théologie biblique
publié sous la direction de Xavier Léon-Dufour etc.
Deuxième édition révisée et augmentée, Paris
1971,kol. 1270.

[21] A.Pinia, Tempio, s. 2455.

[22] Wg
P.W.Comfort Kol 1,19 i 2,9 na swój sposób
mówią o misterium wcielenia, czyli przyjęcia przez Syna
także ludzkiej cielesności (Temple, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: Gerald
F.Hawthorne, Ralph P.Martin. Associate Editor: Daniel G.Reidi, Downers Grove -
Leicester 1993, s. 925).

[23] K.Pauritsch, Szekina, W:
Praktyczny, w: Praktyczny słownik biblijny. Opracowanie zbiorowe
katolickich i protestanckich teologów pod redakcją Antona Grabnera - Haidera. Przekład i opracowanie T.Mieszkowski, P. Pachciarek, Warszawa 1995, kol. 1267n.

[24] „Targumy (...) często unikają antropomorfizmów
i używają określenia szechina zamiast «Bóg». (...) Słowo
używane w tradycji kapłańskiej na określenie Namiotu
Spotkania, miszkan,
pochodzi z tego samego źródłosłowu co szechina”. A.J.Saldarini, Szechina, w:
Encyklopedia biblijna. Redakcja naukowa Paul J.Achtemeier,
Warszawa 1999,  s. 1182.

[25] M.-A.Chevallier, La fondation de
„l’Eglise” dans le Quatrième Evangile. Jn 19/25-30, w:
Souffle de Dieu. Le Saint-Esprit dans le Nouveau Testament. Avant-propos de
Jean-Noël Aletti. Volum III. Etudes, Paris 1991, s. 351.

[26]
To zstąpienie nie oznacza np. jakiejś wcześniejszej
niekompletności obecności Ducha w Chrystusie.

[27] Egeirô, które zresztą powtarza się w
J 2,14n, w Nowym Testamencie stanie się terminem
technicznym dla zmartwychwstania. Trudno nie dostrzec piękna i
głębi tego ujęcia. Jednocześnie widać, jak bardzo np.
język i myśl ludzka są jakby nieprzygotowane by
mówić o przerastającym nas misterium powrotu Boga do swojego
zburzonego domu oraz jego więcej niż odbudowy (np. Flp 3,20n).

[28] Gdyby
ta odbudowa nie miała miejsca? Por. np.: „Gdy duch nieczysty
opuści człowieka, błąka się po miejscach bezwodnych,
szukając spoczynku. A gdy go nie znajduje, mówi: Wrócę
do swego domu, skąd wyszedłem. Przychodzi i zastaje go wymiecionym i
przyozdobionym. Wtedy idzie i bierze siedem innych duchów
złośliwszych niż on sam; wchodzą i mieszkają tam. I
stan późniejszy owego człowieka staje się gorszy niż
poprzedni” (Łk 11,24n).

[29] Co
do oddawania czci Ojcu w Duchu, por. np. Rz 15,16.:
„jestem z urzędu sługą (leitourgon) Chrystusa Jezusa wobec pogan sprawującym
świętą czynność (hierourgounta)
głoszenia Ewangelii Bożej po to, by ofiara (prosphora)
pogan stała się Bogu przyjemną (euprosdektos),
uświęconą (hęgiasmenę)
w Duchu Świętym” W tym krótkim tekście
człowiek, który wg ekonomii Starego Przymierza nie
mógłby być
kapłanem, z naciskiem odnosi w nim do siebie i swojej posługi
pojęcia związane z służbą Bożą
sprawowaną właśnie w świątyni jerozolimskiej.

[30] Szerzej
na ten temat por. np. J.Kudasiewicz, Odkrywanie Ducha
Świętego. Medytacje biblijne, Kielce 1998, s. 322n.

[31] Por.
np. M.-A.Chevallier, Souffle de
Dieu. Le Saint-Esprit dans le Nouveau Testament. Volum II. L’apôtre
Paul - Les écrits johanniques - L’héritage paulinien -
Réflexions finales, Paris 1990, s. 502n.

[32]
Por.: „Oto powiadam wam: Tu jest coś
większego niż świątynia (hierou)”
(Mt 12,6).

[33] „W momencie śmierci Jezusa zasłona się
rozdarła i całe sanktuarium straciło swój charakter
sakralny (...). Prawdziwe sanktuarium widzą teraz wierni w osobie Jezusa
Chrystusa; sanktuarium tym jest ciało Jezusa, które zostaje jakby
zbudowane ponownie w chwili zmartwychwstania i wtedy to właśnie
weźmie początek kult nowy” (X.Léon-Dufour,
Słownik Nowego Testamentu. Przekład i opracowanie polskie bp
Kazimierz Romaniuk, Poznań 1986, s. 611).

[34] Wg. X.Léon-Dufour w Nowym
Testamencie jedynie naos
występuje „na określenie świątyni w znaczeniu
duchowym” (Słownik Nowego Testamentu, s. 610).

[35]
Tempio, s. 314.

[36] U
św. Pawła temat świątyni wiąże się z nowym
działaniem Boga w Chrystusie (P.W.Comfort, Temple, s. 923).

[37] Por.
np. M.-A.Chevallier, Souffle de
Dieu. Le Saint-Esprit dans le Nouveau Testament. Volum I: Ancien Testament,
hellénisme et  judaïsme,
la tradition synoptique, l’oeuvre de Luc, Paris 1978, s. 112n.

[38] Już prorocy w czasach ST wyjaśniali, że
decydującym dla Bożej obecności jest nie tyle budowla
zewnętrzna wraz ze sprawowanym tam kultem, co postawa, życie
człowieka (np. Jr 7,3-15).

[39] Z punktu widzenia Nowego Testamentu jakiekolwiek
przeciwstawianie sobie chrztu i postawy wiary jest zupełnym absurdem
wynikającym np. z mechanicznego stosowania naszych kryteriów itp.
do danych zawartych w tekście natchnionym. Por. np. A.Dalbesio,
Lo Spirito Santo
nel Nuovo Testamento, nella Chiesa e nella vita cristiana. Prefazione di Romano
Penna, Cinisello Balsamo 1994, s. 100-119.

[40] Por.
np. Pełna jest ziemia Twego Ducha, Panie. Oficjalny dokument Komisji
Teologiczno - Historycznej Wielkiego Jubileuszu Roku 2000, Katowice 1997, s. 123:
„Jeśli chodzi o chrzest, wiadomo, że napełnia on Duchem
Świętym (...), ale otrzymanie Ducha Świętego w chrzcie nie
jest aktem ostatecznym. Duch Święty jest Miłością Boga
(...), który się daje, aby włączyć człowieka w trójosobowe życie Boże, to zaś samoudzielanie się Boga w Duchu Świętym
nigdy nie jest dopełnione, ponieważ życie Boże jest
niewyczerpalne i nieskończone. Dlatego Duch Święty daje się
człowiekowi w różnych sakramentach i w różnych
celach, nawet jeśli ostateczny cel jakiejkolwiek Jego interwencji jest
zawsze ten sam: komunia z Bogiem”.

[41] Np.
O.Michel, naos, s. 886.

[42] „Czyż nie wiecie ...” może
świadczyć, że adresaci w jakiś sposób są
obeznani z poruszanym tematem (O.Michel, naos, s. 886).

[43] Por.
np. W.Barclay, List do Efezjan, Warszawa 1981, s. 65n.

[44] „Jednak
ta nowa świątynia nie jest jakąś rzeczywistością
statyczną, ograniczoną, zamkniętą w czasie i w przestrzeni,
ona jest rzeczywistością żywą i dynamiczną, której
zasadniczą właściwością jest wymóg wzrostu i
ustawicznego rozwoju. W budowaniu i wzroście ustawicznym tej wielkiej
świątyni człowiek ma zaszczyt oraz obowiązek
współpracować poprzez świętość swego
życia, czystość i jedność wiary oraz miłości
(Ef 4,14-16)” (A.Pinia,
Tempio, s. 2457).

[45] W
Ef 2,14n mamy ciekawe
nagromadzenie takich określeń jak „budowli”,
„świątyni” itp. Zdaniem O. Michel nie chodzi tu
jedynie o zwykła metaforę zbudowaną z synonimów, ale o
celowe wprowadzanie również i w ten sposób w
różne aspekty przebogatego misterium naszych związków z
Bogiem (naos, s. 887).

[46] Na
temat odniesienia naos w 1
Kor 3,16 do wspólnoty Kościoła a w 1 Kor 6,19 do
poszczególnego chrześcijanina por. np. O.Michel,
naos, s. 886.

[47]1 Kor 6,19n znajduje się w
kontekście przepisów prawnych Starego Przymierza, wg których
obecność jakiegokolwiek bożka w naos
bezcześci je i może nawet prowadzić do tego, że Bóg
je opuszcza (por. np. 2 Krl 21,7; 23,6; Dn 9,27). Por. O.Michel, naos, s. 886.

[48] Np.
życie duchowe, duchowość
chrześcijańska nie mają za cel uczynienie nas
niematerialnymi. Chodzi o to, by dać się prowadzić Duchowi
Świętemu. Por. F.Lambiasi,
Spirito Santo, w: Dizionario
enciclopedico di spiritualitŕ / 3. A cura di Ermanno Ancilli e del Pontificio
Istituto di Spiritualitŕ del Teresianum, Roma 1992, s. 2370.

[49]
Obrzędy pogrzebu dostosowane do zwyczajów diecezji polskich,
Katowice 1978, s. 57.

[50] Obrzędy
pogrzebu, s. 57.

[51] Por.
X.Léon-Dufour, Słownik Nowego Testamentus. 612.

[52] Na mocy wcielenia Słowo, które stało
się ciałem, jest świątynią - namiotem nie uczynionym
ręką człowieka. „Po swoim zmartwychwstaniu to ciało,
znak obecności Bożej na ziemi, zazna nowego stanu przemienienia,
który pozwoli mu uczynić się obecnym na wszystkich miejscach i
we wszystkich wiekach w celebracji eucharystycznej” (F.Amiot, Temple, kol. 1270).

[53] Por.
L.Cremaschi, Tempio, w: Enciclopedia
del cristianesimo. Storia e attualità di 2000 anni di speranza, Novara
1997, s. 656.

[54] Znajduje
tutaj wyraz nowość  Nowego
Przymierza (O.Michel, naos, s. 889).

[55]
A.Pinia, Tempio, s. 2457.

[56] Np.
rozdarcie zasłony w świątyni jerozolimskiej, o którym
jest mowa np. w Mt 27,51, bywa interpretowane jako
znak końca rozdzielenia pomiędzy miejscem Bożego zamieszkiwania
oraz ludźmi. Judaizm pobiblijny zna podobną
interpretacje zburzenia świątyni jerozolimskiej w 70 r. (Santo dei Santi, w: Enciclopedia del
cristianesimo. Storia e attualità di 2000 anni di speranza, Novara 1997,
s. 617).

[57]
Np. Święte Świętych w Jerozolimie „uważane
było za miejsce najprawdziwszej obecności Boga”. Dostęp
był tam ograniczony dla najwyższego kapłana i to raz tylko do
roku (X.Léon-Dufour,
Słownik Nowego Testamentu, s. 613).