Nowy człowiek mieszkaniem Trójcy Przenajświętszej

W swoich listach św. Paweł ukazuje
życie doczesne wyznawców Chrystusa jako życie w Chrystusie.
„Tak i wy rozumiejcie, że umarliście
dla grzechu, żyjecie zaś dla Boga w Chrystusie Jezusie”
(Rz 6,11). Mówi też o nim jako o
życiu w Duchu Świętym. „Wy
jednak nie jesteście w ciele (evn sarki.), ale w Duchu,
jeśli tylko Duch Boży w was mieszka. Jeżeli zaś kto nie ma
Ducha Chrystusowego, ten nie jest Jego” (np. Rz
8,9). Według Apostoła, nasze życie doczesne jest także
życiem w Bogu Ojcu. „Jeżeli bowiem,
będąc nieprzyjaciółmi, zostaliśmy pojednani z Bogiem
przez śmierć Jego Syna, to tym bardziej, będąc już
pojednani, dostąpimy zbawienia przez (dosł.: w) Jego życie. I
nie tylko to - ale i chlubić się możemy w Bogu przez Pana
naszego Jezusa Chrystusa, przez którego teraz uzyskaliśmy
pojednanie” (Rz 5,10-11)[1]. Taki stan rzeczy stanowi
jedną z zasadniczych cech pełni czasu, w której
otrzymaliśmy dar życia. „Gdy jednak
nadeszła pełnia czasu, posłał Bóg Syna swego (...),
abyśmy mogli otrzymać synostwo. Na dowód tego, że
jesteście synami, Bóg posłał do serc naszych Ducha Syna
swego, który woła: Abba, Ojcze! A zatem
nie jesteś już niewolnikiem, lecz synem. Jeżeli zaś synem,
to i dziedzicem z woli Bożej” (Ga 4,4-7). Pełnia czasu
rozpoczyna się wraz z misterium udzielenia nam przez Ojca daru Syna oraz
daru Ducha Świętego[2]. Słowo Boże
precyzuje ukierunkowanie tego Bożego działania. Chodzi o udzielenie
nam udziału w samym życiu Bożym, o włączenie nas w to
Boże życie w misterium Ojca i Syna i Ducha Świętego, o jak
najpełniejszą komunię istnienia, uczynienie nas dziećmi,
synami i córkami, względem samego Boga (por. np. określenie ui`oqesi,a w Ga
4,5; Rz 8,15.23). I jeśli ten niezmierzony w
swojej wielkości dar  w
całej pełni będzie dopiero udziałem zbawionych w
wieczności, to już w doczesności mamy w nim udział w jak
najbardziej rzeczywisty sposób. Według Ga 4,4-7 pełnię
czasu charakteryzuje między innymi (i jest to rys zasadniczy)
obecność w nas Ducha, który jest Duchem Ojca i Syna, Duchem
naszego usynowienia, czyli udziału w misterium związków
łączących Ojca i Syna i Ducha Świętego.
Słowo  Boże mówi tu
nawet dokładniej o posłaniu Go do naszych serc (Ga 4,6). Jeśli
wziąć pod uwagę znaczenie, jakie słowo serce posiada w
Piśmie św., to można byłoby powiedzieć w ten
sposób: w pełni czasu Duch Ojca i Syna zajmuje kluczową
pozycję w człowieku. Można tu myśleć np. o pewnym jej
odzyskaniu czy o doprowadzeniu do pełni dzieła stworzenia -
zbawienia. Tutaj niech wystarczy jeszcze jedna uwaga. Duch Ojca i Syna
woła, modli się w nas, w naszych sercach. Także i w ten
sposób ustanawia czy dopełnia, prowadzi ku pełni: swój
związek z nami i tym samym nasz związek z Ojcem i Synem,
którzy także przecież są i działają w nas. To w
ten sposób Duch Ojca i Syna żyje w nas. To w ten sposób, w
ukierunkowaniu na ten sam cel także Ojciec i Chrystus są w nas i
działają w nas.

Wraz z wiarą i przyjęciem chrztu
rozpoczyna się bardzo ważny (np. jeśli chodzi o udzielane nam
wtedy możliwości) etap w życiu człowieka. Może ono
coraz pełniej stawać się zbawczym spotkaniem z Ojcem i Synem i
Duchem Świętym, poprzez Bożą moc miłości coraz
bardziej stanowić czas zbawienia, czas wchodzenia w coraz głębszą
komunię z
Trójcą Świętą[3]. W ten
sposób nie tylko przynależymy do nowego porządku, który
jest zbawczym porządkiem Bożym. „Jeżeli
więc ktoś jest w Chrystusie, jest nowym stworzeniem. To, co dawne,
minęło, a oto wszystko stało się nowe” (2 Kor
5,17). Ten porządek także konkretyzuje się w nas samych, w
poszczególnych uczniach Chrystusa, coraz pełniej ogarnia i
przemienia nas. Jest to możliwe dzięki obecności oraz
działaniu w nas Osób Bożych[4]. W teologii (np. w
duchowości) mówi się tutaj o zamieszkiwaniu w człowieku
poszczególnych Osób Trójcy Świętej[5].

1. Określenia
typu „Ojciec w nas”, „Chrystus w nas”, „Duch
Święty w nas”

Teksty Pisma mówiące o obecności i
działaniu w nas  Ojca i Syna i
Ducha Świętego wtajemniczają w misterium, w prawdę
niesłychaną. W dziejach zbawienia już nasze życie doczesne
wyznawców Pana Jezusa jest życiem w Chrystusie. „Przez Niego [tzn. przez Ojca] bowiem jesteście w
Chrystusie Jezusie” (1 Kor 1,30). Już najstarsze co do
ostatecznej formy pismo Nowego Przymierza i to w pierwszym zdaniu tak
mówi o naszym doczesnym związku z Ojcem: „Paweł, Sylwan i Tymoteusz do
Kościoła Tesaloniczan w Bogu Ojcu i Panu
Jezusie Chrystusie” (np. 1 Tes
1,1).  Nowy Testament ukazuje nasze
życie doczesne chrześcijan także jako życie w Duchu
Świętym. Jako
przykład niech wystarczy 1 Kor 12,3: „nikt nie może
powiedzieć: «Panem [jest] Jezus» jeśli nie w Duchu
Świętym”. Tekst ten mówi o związku wiary,
który przecież ma podstawowe znaczenie dla zbawienia (por. np. Rz 10,9n). Odniesienie się
do Boga, do wszystkich poszczególnych Osób  Trójcy Świętej. w
znaczeniu jakiegoś naszego bycia, życia „w” Nich jest
ogromnym, darmowym, absolutnie przez nas niezasłużonym  i niezasługiwalnym,
zupełnie przekraczającym nas darem. Mimo wszystko chyba jednak
łatwiej zmierzyć się z tą właśnie
rzeczywistością niż z jej swoistym uzupełnieniem -
odwrotnością: ze stwierdzeniami o Bożej obecności w nas.
Jak wszechmogący, transcendentny Bóg, poszczególne Osoby
Trójcy Świętej. mogą być obecne i działać
w człowieku, stworzeniu ograniczonym także grzechem czy
różnymi niedoskonałościami?!
Jednak być może w tym właśnie aspekcie misterium zbawienia
najbardziej koncentruje się serce Dobrej Nowiny głoszonej np. przez
św. Pawła. Może to właśnie tutaj jest ten
ośrodek, z którego ogarniają nas i ku któremu
prowadzą inne aspekty składające się na Ewangelię[6]. Być może to w oparciu o tę właśnie
zaskakującą prawdę i doświadczenie (będące jednak
rzeczywistością!) powstało, wypłynęło jak z
źródła już u samych początków dziejów
chrześcijaństwa imię[7], jakim sami siebie
określali uczniowie Zbawiciela: cristoforo,i, „ci, którzy [w sobie]
noszą Chrystusa”[8]. A Chrystus to przecież Ten, w
którym w sposób doskonały, najpełniejszy są i
działają Ojciec i Duch Święty (por. np. Rz
8,11; Ga 4,4n; J 14,10; 1,33).

Pismo św. często podejmuje
interesujący nas temat. Nawet dużo częściej, niż by
się myślało! Tutaj z konieczności musimy dokonać
pewnego wyboru. Za jedno z kryteriów wyodrębnienia tekstów
przyjmiemy obecność greckiego przyimka evn („w”). Spotykamy go
przecież we fragmentach Nowego Testamentu, które ukazują nasze
życie jako życie w Ojcu, w Chrystusie, w Duchu Świętym.
Oczywiście w danym tekście musimy mieć do czynienia w
wyrażonym właśnie za pomocą evn („w”)
bezpośrednim odniesieniem się do Osób Bożych.
Dokładniej mówiąc: do Ich obecności w powołanym do
wspólnoty pełni życia z Ojcem i Synem i Duchem
Świętym człowieku. Jeśli chodzi o tzw. listy autentyczne
św. Pawła[9],
to należy tutaj wymienić następujące teksty:

a) w
odniesieniu do obecności i działania Boga Ojca:

1 Kor 14,25:
„a tak, upadłszy na twarz, odda pokłon Bogu, oznajmiając,
że prawdziwie Bóg jest między wami (dosł.: w was jest, evn u`mi/n evstin)”;

2 Kor 6,16:
„Co wreszcie łączy świątynię (naw/|) Boga z bożkami? Bo my
jesteśmy świątynią (nao.j) Boga żywego - według
tego, co mówi Bóg: Zamieszkam z nimi (dosł.: w nich, evn auvtoi/j)”;

Flp 2,13: „Albowiem to Bóg jest w was
sprawcą (qeo.j ga,r evstin
o` evnergw/n evn u`mi/n) i chcenia, i działania zgodnie z [Jego]
wolą”;

b) w
odniesieniu do obecności i działania Chrystusa:

Rz
8,10: „Jeżeli natomiast Chrystus w was [mieszka] (Cristo.j evn u`mi/n), ciało wprawdzie podlega śmierci ze
względu na [skutki] grzechu duch jednak posiada życie na skutek
usprawiedliwienia”;

2 Kor 1,19: „Syn Boży, Chrystus Jezus, Ten,
którego głosiłem wam (o`
evn u`mi/n diV h`mw/n khrucqei,j, dosł.: w was) ja i Sylwan,
i Tymoteusz, nie był tak i nie, lecz dokonało się w Nim
tak”;

2 Kor
13,3: „Usiłujecie bowiem
doświadczyć Chrystusa, który przeze mnie (evn evmoi., dosł.: we mnie) przemawia, a nie jest słaby
wobec was (eivj u`ma/j), lecz ukazuje w was moc swoją (dunatei/ evn u`mi/n)”;

2 Kor 13,5: „Siebie samych badajcie, czy trwacie (evste. evn th/|
pi,stei, dosł.:
jesteście) w wierze; siebie samych doświadczajcie! Czyż nie
wiecie o samych sobie, że Jezus Chrystus [jest] w was (VIhsou/j Cristo.j evn u`mi/n)? Chyba żeście odrzuceni”;

Ga
2,20: „Żyję już więcej nie ja, żyje we mnie (evn evmoi.) Chrystus.
Choć teraz [nadal] żyję w ciele (evn sarki), [to jednak] żyję w wierze (evn pi,stei) Syna
Bożego, który umiłował mnie i samego siebie wydał za
mnie”;

Ga 4,19: „Dzieci moje, oto ponownie w bólach
was rodzę, aż zostanie w was ukształtowany Chrystus (morfwqh/| Cristo.j evn u`mi/n)” [10];

c) w
odniesieniu do obecności i działania Ducha Świętego:

Rz
8,9: „Wy jednak nie jesteście w ciele (evn sarki), lecz w Duchu (evn pneu,mati), jeśli tylko Duch Boży
(dosł.: Boga) w was mieszka. Jeżeli zaś kto nie ma Ducha
Chrystusowego, ten nie jest Jego”;

Rz
8,11: „A jeżeli mieszka w was Duch Tego, który Jezusa
wskrzesił z martwych, to Ten, co wskrzesił Chrystusa z martwych,
przywróci do życia wasze śmiertelne ciała (sw,mata) mocą mieszkającego w was swego Ducha”;

1 Kor 3,16: „Czyż nie wiecie, że
jesteście świątynią (nao.j) Boga
i że Duch Boży (dosł.: Boga) mieszka w was?;

1 Kor 6,19: „Czyż nie wiecie, że ciało
(sw/ma) wasze jest
świątynią (nao.j) Ducha
Świętego, który w was [jest], a którego macie od Boga,
i że już nie należycie do samych siebie?”

Należy tutaj także wymienić
przynajmniej następujące teksty (cały czas jeśli chodzi o
tzw. listy autentyczne św. Pawła), które są
interesującymi dla naszego tematu:

Rz 8,29: „Albowiem tych,
których od wieków poznał, tych też przeznaczył na
to, [by się stali] na wzór obrazu Jego Syna, aby On był
pierworodnym między wielu braćmi (evn polloi/j avdelfoi/j, dosł.: w wielu braciach)”;

Rz 10,20: „Izajasz zaś
odważa się powiedzieć: Dałem się znaleźć tym
(ÎevnĐ toi/j, dosł.: w tych), którzy mnie szukali,
objawiłem się tym, którzy o Mnie nie pytali”;

1 Kor
1,6: „bo świadectwo Chrystusowe
utrwaliło się w was (dosł.: zostało utrwalone w was, evbebaiw,qh evn u`mi/n)”;

2 Kor 4,12: „Tak więc działa w nas
śmierć, podczas gdy w was - życie”;

2 Kor
11,10: „Zapewniam was przez
będącą we mnie prawdę Chrystusa, że nikt nie pozbawi
mnie tej podstawy do chlubienia się w granicach Achai”;

Ga
1,16: „aby objawić Syna swego we mnie (evn evmoi.), bym Ewangelię o Nim głosił poganom (evn toi/j e;qnesin, dosł.: w poganach, wśród pogan);

Ga
3,5: „Czy Ten, który udziela wam Ducha i
działa cuda wśród was (evn u`mi/n, dosł.: ... w
was), czyni to dlatego, że wypełniacie Prawo za pomocą
uczynków, czy też dlatego, że dajecie posłuch
wierze?”;

Flp 1,6:
„Mam właśnie ufność,
że Ten, który zapoczątkował w was dobre dzieło (o` evnarxa,menoj evn u`mi/n), dokończy (evpitele,sei)
go do dnia Chrystusa Jezusa”;

1 Tes 2,13: „Dlatego
nieustannie dziękujemy Bogu, bo gdy przyjęliście słowo
Boże, usłyszane od nas, przyjęliście je nie jako słowo
ludzkie, ale - jak jest naprawdę - jako słowo Boga, który działa
w was wierzących (evn u`mi/n toi/j pisteu,ousin)”[11].

Biorąc pod uwagę całość tak
zwanych listów autentycznych św. Pawła, to wymienione teksty
pojawiają się rzadziej niż np. teksty ukazujące nasze
życie jako „życie w Chrystusie”. Tych ostatnich jest
przynajmniej ok. 57 (cały czas jeśli chodzi o same tylko tzw. listy
autentyczne św. Pawła)[12]. Podobną,
ciekawą „dysproporcję” widać także, gdy
Apostoł mówi o Ojcu oraz o Duchu Świętym[13]. To prawda,
że św. Paweł częściej np. ukazuje (za pomocą
sformułowań typu „w Ojcu” oraz „w Duchu
Świętym”) nasze życie jako „życie w Bogu
Ojcu” i „w Duchu Świętym” niż mówi o
byciu i działaniu Ojca i Ducha w nas (w tym ostatnim wypadku przynajmniej
według przyjętych powyżej kryteriów klasyfikacji
tekstów)[14].
Z drugiej jednak strony słowo Boże jednoznacznie zaświadcza o
przebywaniu i działaniu w nas Osób Bożych oraz o kardynalnym
znaczeniu tego faktu. Niech wystarczy przypomnieć choćby tylko
następujące, związane z tym misterium aspekty dzieła
zbawienia: obecną przynależność do Chrystusa jako warunek
zbawienia (2 Kor 13,5) oraz zmartwychwstanie na zbawienie wieczne (Rz 8,11). Temat zamieszkiwania w nas Ojca i Syna i Ducha
Świętego jest więc zasadniczy. I dotyczy on, jak widać
choćby z pobieżnej lektury przytoczonych powyżej tekstów,
każdego ucznia Chrystusa (nie tylko więc  np. wielkich świętych,
mistyków ...). Temat zamieszkiwania i działania w nas Ojca i Syna i
Ducha Świętego odnosi się to rzeczywistości przebogatej,
nieskończenie bogatej ... Trzeba pamiętać, że w Piśmie
św. jest ona oddawana na bardzo różne sposoby (por. np.:
„Owocem zaś Ducha jest:
miłość, radość, pokój, cierpliwość,
uprzejmość, dobroć, wierność,
łagodność, opanowanie”, Ga 5,22n).
Tutaj ograniczamy się do jednego z nich.

2. Ojciec
„w nas”

Ojciec to Ten, który jest u początku. On
rodzi Syna. Od Ojca i od Syna pochodzi Duch Święty. Ojciec, wraz z
Synem i Duchem Świętym, daje życie stworzeniu. Dzięki temu
również i każdy z nas jest.
Choćby już na tym poziomie mamy do czynienia ze związkiem z
Bogiem w Trójcy Świętej jedynym. A jest to związek
otwarty na - według Bożej miary - bezkresne perspektywy
wieczności zbawienia w Bożej komunii. „Dar bycia ma charakter
ojcowski, jest udziałem w światłości Syna, który
jest «odblaskiem Jego chwały i odbiciem
Jego istoty» (Hbr 1,3)”[15]. Już teraz Ojciec
ogarnia nas swoją miłością, aby doprowadzić ten
zadatek życia, jaki otrzymaliśmy, do pełni (por. np. Rz 5,11; 1 Tes 1,1; 2,2; Kol
3,3). Pełnia w tym wypadku to pełnia komunii, życia nas jako
stworzenia synowskiego w stosunku do Ojca. Chodzi o pełnię
obecności, bycia razem. Ta obecność już ma miejsce.
Już charakteryzuje ją ogromna bliskość: Ojciec jest w nas.
I to do tego stopnia, że przez nas (np. jako doświadczalna w
nas)  ta zbawcza obecność
może stać się udziałem innego człowieka,
człowieka także powołanego do pełni synowskiego
związku z Ojcem, i w którego wchodzeniu w tę komunię mamy
dar uczestniczyć.

W 1 Kor 14,25 św. Paweł pisze:
„(...) a tak, upadłszy na twarz, odda pokłon Bogu,
oznajmiając, że prawdziwie Bóg jest między wami
(dosł.: w was)”. Ojciec to Ten, który już jest w
uczniach Chrystusa. Już w nich działa prowadząc do życia i
ich samych ... i innych. Według Wj 3,13-14 na
pytanie Mojżesza Bóg zaświadcza o sobie samym: „Lecz gdy
oni mnie zapytają, jakie jest Jego imię, to cóż im mam
powiedzieć? Odpowiedział Bóg Mojżeszowi: JESTEM,
KTÓRY JESTEM”. Słowa te znajdują się w
kontekście paschalnym, zbliża się czas uczestnictwa w misterium
paschalnym. Boża obecność jest właśnie paschalna:
przeprowadza, wprowadza nas do zamierzonego przez Boga celu. Przynajmniej w
określonych warunkach Boża obecność jest czymś
uchwytnym nawet dla niechrześcijanina. Ma miejsce epifania, która
jak najbardziej jest otwarta na zbawienie. Ojciec to Ten, który jest
dając życie (jeśli potrzeba ratując je) i prowadząc je
do pełni. Taką jest obecność Ojca w swoim dziecku. Ma
charakter zbawczy teraz i na pełnię życia w wieczności.
Jeśli jest dostrzegalna, to jest apostolską, otwiera na Boga, na
oddanie Mu czci. Stanowi jeden z elementów ojcowskiej obecności
Boga w sercu kogoś, kto jeszcze nie wszedł na sposób
chrześcijanina, przez Chrystusa w Duchu Świętym, w misterium
swojego synowskiego powołania względem Boga. Przyczynia się do
oddania czci, co przecież u człowieka nie może pozostać
obojętnym dla jego życia łaski, zbawienia. Oddając
cześć Bogu, człowiek Go spotyka. Oddanie czci Bogu stanowi
włączenie czy pogłębienie włączenia w misterium
synowskie (a przynajmniej może być jednym z kroków na tej
drodze). Czy nawet najbardziej niedoskonałe oddanie czci Bogu przez
człowieka nie niesie ze sobą pozytywnych skutków? Czy nie
może być ono np. znakiem początku, rozwoju związku z Ojcem
przez Chrystusa w Duchu Świętym? Przecież w wypadku
chrześcijan całe ich życie, w tym także modlitwa, jest
związkiem z Ojcem przez Chrystusa w Duchu Świętym, stanowi
przyjęcie udziału w związku pomiędzy Ojcem i Synem i Duchem
Świętym.

Oto 2 Kor 6,16: „Co wreszcie łączy
świątynię (naw/|) Boga z
bożkami? Bo my jesteśmy świątynią (nao.j) Boga żywego - według
tego, co mówi Bóg: Zamieszkam w nich”. Fakt bycia
„miejscem” Bożego przebywania nadaje wyznawcom Chrystusa
godność w jakiś sposób podobną do tej, jaką ma
świątynia Jerozolimska, jej Święte Świętych czy
przynajmniej Święte (nao.j). I chodzi tu o rzecz bardzo ważną. Gdy
św. Paweł pisze te słowa, to przecież świątynia
Jerozolimska istnieje, lub przynajmniej wspomnienia o niej są jeszcze
bardzo żywe. Jej przywileje w jakimś stopniu (wyższym?
niższym?) zostają przeniesione na chrześcijan (i to także
pochodzenia pogańskiego). Do nao.j świątyni Jerozolimskiej nawet nie wszyscy
Izraelici mieli wstęp. Jesteśmy więc dziedzicami bardzo
poważnej przemiany. Zamieszkanie Boga w człowieku jest ogromnym
darem. Jest darem związanym z pełnią czasu: ukierunkowanym na
osiągnięcie swojej pełni w wieczności zbawienia. 2 Kor
6,16-18 podejmuje temat Bożej obecności w ludzie Starego Przymierza.
Przesłanie zaczerpnięte ze Starego Przymierza zostaje odniesione do
Nowego Przymierza i do jego ludu, który po części wywodzi
się spośród pogan (interesujący nas tekst jest fragmentem
listu skierowanego do chrześcijan także pogańskiego
pochodzenia). W ten sposób zostaje przekazana Dobra Nowina o
obecności Ojca i jej skutkach. Jest ona związana z dopełnianiem
dzieła zbawienia (por. np. odniesienia do Starego jak i do Nowego
Przymierza). Obecność ta stanowi alternatywę: dla
prowadzącego do zagłady związku z bożkami, czyli
nie-związku z prawdziwym Bogiem. Stanowi ona alternatywę życia,
związku z jego Ojcem (w. 16). Ten ostatni związek ma charakter
zbawczy, bo włącza w rodzinę Bożą. Słowo
Boże zaświadcza: „i będę
wam Ojcem, a wy będziecie moimi synami i córkami - mówi Pan
wszechmogący” (1 Kor 6,18). Na tym polega wypełnienie
słów: „zamieszkam w nich i
będę chodził wśród nich, i będę ich
Bogiem, a oni będą moim ludem”. Wszechmogący Ojciec
(w. 18) posiada nie tylko nieograniczoną moc czynienia swymi dziećmi.
Czyni swoimi dziećmi, przyjmuje nas jako takich w sposób Boży,
to znaczy doskonały: nie zniewalając, ale zapraszając do
przyjęcia współudziału  w tym dziele. „Przeto wyjdźcie spośród nich i
odłączcie się od nich, mówi Pan, i nie tykajcie tego, co
nieczyste, a Ja was przyjmę” (w. 17).

Według Flp 2,13
„to Bóg jest w was sprawcą (o`
evnergw/n evn u`mi/n) i chcenia, i działania zgodnie z [Jego]
wolą”. Wszystko co dobre pochodzi od Ojca: również
„w nas”. Dar Syna i Ducha zostaje udzielony przez Ojca (Ga 4,4n; por. np. 3,5). Obecność Ojca w nas to
ustawiczne działanie. On jest „Działającym” (o` evnergw/n). Jego
obecność i działanie kształtują człowieka od
początku aż po pełnię. Są źródłem dla
tego, co dobre w naszym chceniu i postępowaniu, czyli we wszystkim.
Jednocześnie pozostajemy podmiotem naszego działania. Ojciec
dając życie i prowadząc je ku wypełnieniu, nie zniewala,
ale prowadzi ku pełni, ku wolności, ku byciu synem, ku pełnemu
udziałowi w wolności Bożej, która jest
miłością (por. Rz 8,14n).
Jeśli Ojciec jest obecny w nas, skoro działa w nas Jego wszechmoc,
skoro (jeśli wolno tak powiedzieć) w pewien sposób w
każdym z nas koncentruje się i angażuje się na naszą
rzecz Wszechmoc, której wszechświat nie może
pomieścić i której nic się nie potrafiłoby
sprzeciwić, to nadzieja zawieść nie może (por. Rz 5,5). W ten sposób obecny w nas Ojciec
wypełnia swoje wieczne dzieło. „Albowiem
tych, których od wieków poznał, tych też
przeznaczył na to, [by się stali] na wzór (summo,rfouj) obrazu Jego Syna, aby On był pierworodnym
między wielu braćmi (evn polloi/j avdelfoi/j, dosł.: w wielu braciach)” (Rz 8,29; por. też np. Rdz 1,26n).
Dosłownie tekst mówi, że Ojciec chce i sprawia, żeby
Chrystus, czyli Jego Syn, „był pierworodnym  w wielu braciach”. By było
wielu braci, by w pełni, w wieczności należeć do rzeszy
braci i sióstr Chrystusa oraz dzieci Ojca, potrzeba upodobnienia
się do Syna właśnie w Jego synowskim związku z Ojcem, jak
najpełniejszego, coraz pełniejszego udziału w nim. U
początku i u wypełnienia tego dzieła jest obecny i działa
Ojciec, który jest i działa przez Syna: i w ten sposób,
upodabniając do Syna, w swoich dzieciach. Działając Ojciec
gromadzi, jednoczy. Czyni to także poprzez udzielanie udziału w swoim
dziele. „Dzieci moje, oto ponownie w bólach was rodzę,
aż zostanie w was ukształtowany (morfwqh/|)
Chrystus” (Ga 4,19). Wkład Apostoła jest ogromny. Ma on
udział w Bożym dziele. Strona bierna „zostanie
ukształtowany (morfwqh/|)” bardzo dobrze oddaje powierzone
człowiekowi misterium: dyskretnie i jednocześnie z mocą oraz
jednoznacznie. Ojciec działa nie ograniczając wkładu swoich
dzieci (por. 1 Kor 1,6: „bo świadectwo
Chrystusowe utrwaliło się w was”, dosł.:
„zostało utrwalone”). W swoim słowie i
działaniu Bóg jakby sam usuwał się w cień:
jeśli akcent spoczywa na działaniu to tym samym podkreślony
zostaje cel, którym przecież jest nasze dobro. Jednocześnie
zostaje podkreślone, że to my sami zostajemy umieszczeni
dokładnie w sercu Bożego dzieła.

Potrzeba odwagi, by mówić o Bożej
obecności w nas. Nie może jej zabraknąć, bo trzeba
głosić tę Dobrą Nowinę, zgłębiać to
misterium, coraz pełniej korzystać z tego złożonego do
naszej dyspozycji atutu. Do tej odwagi wzywa i Stare i Nowe Przymierze.
Św. Paweł podejmuje dzieło proroka: „Izajasz zaś odważa się powiedzieć:
Dałem się znaleźć tym (dosł.: w tych), którzy
mnie szukali, objawiłem się tym, którzy o Mnie nie
pytali” (Rz 10,20). Ojciec wychodzi nam
naprzeciw także w samej głębi, sercu nas samych. To
również tędy zmierza ku dopełnianiu swojej obecności
i działania w drugim człowieku, w innej osobie powołanej do komunii
z Bogiem, do spotkania z Ojcem, do pełnego stania się Jego dzieckiem:
poczynając od swojego serca, by następnie wszystko zostało
przemienione w bycie ludzkim w chwale zmartwychwstania na życie wieczne, w
pełni spotkania z Ojcem i Synem i Duchem Świętym, w darze
pełni synostwa, czyli uczestnictwa w życiu Trójcy
Świętej. W Ga 1,15-16 św. Paweł pisze: „Gdy jednak spodobało się Temu, który
wybrał mnie jeszcze w łonie matki mojej i powołał
łaską swoją, aby objawić (avpokalu,yai)
Syna swego we mnie, bym Ewangelię o Nim głosił poganom
(dosł.: w poganach, wśród pogan) ...”. Wolno
przyjąć, że również ten tak bardzo osobisty tekst w
pewien sposób odnosi się nie tylko do Apostoła[16]. Bóg
obdarzając jakiegokolwiek człowieka istnieniem i życiem, tym
samym wybiera go do życia wiecznego (por. Ef
1,4). Całe dzieło Boże, w tym i Boża obecność w
nas, spotkanie z Trójcą Świętą w nas, zostaje nam
dane, abyśmy mogli w całej wolności i godności
stworzeń powołanych do synowskiej komunii z Bogiem ten dar
podjąć. Również w znaczeniu przekazywania go innym
według Bożych planów, według Bożej
nieskończonej szczodrobliwości. „Bo stworzenie z upragnieniem
oczekuje objawienia się synów Bożych.  Stworzenie bowiem zostało poddane
marności - nie z własnej chęci, ale ze względu na Tego,
który je poddał - w nadziei, że również i ono
zostanie wyzwolone z niewoli zepsucia, by uczestniczyć w wolności i
chwale dzieci Bożych” ( Rz 819-21)”.
Obecność Ojca w człowieku odsłania misterium obecności
i działania Syna oraz Ducha Świętego. I dzieje zbawienia i
włączone w nie nasze życie mają charakter, w biblijnym tego
słowa znaczeniu, objawiający. Są objawieniem[17] czyli
włączeniem w dzieło Boże. Można tu mówić o
stopniowym wtajemniczaniu, wprowadzaniu nas w to misterium. Ojciec jest u
początku obecności Syna w nas, ukazuje nam tę
obecność, sprawia, że staje się ona obecnością
budowania rodziny Bożej. Daje człowiekowi udział w dawaniu innym
spotkać w sobie Osoby Boże. Człowiek spotyka się z obecnym
i działającym w nim Ojcem w tej odpowiedzi miłości,
która nosi także imię „wiara”. Dary Ojca,
także Jego obecność i działanie, nie zniewalają. Za to
potrzeba adekwatnej odpowiedzi: takiej, która jednocześnie jest
wolnością i miłością. Człowiek już jest w dziele Ojca poprzez akt
stwórczy. Odpowiedź wiary - miłości na swój
sposób sytuuje nas w dziele zbawiania i nowego stworzenia. Czy bez tej
odpowiedzi można wejść do Królestwa Ojca? Ojciec stwarza
i prowadzi stworzenie do zamierzonej przez siebie pełni poprzez swoje
słowo (Rdz 1,1n, por. J 1,1n),
poprzez swojego Syna (por. 1 Kor 8,6). To w ten sposób działa w nas
i dla nas. Stąd i nasze dziękczynienie:
„Dlatego nieustannie dziękujemy Bogu, bo gdy przyjęliście
słowo Boże, usłyszane od nas, przyjęliście je nie jako
słowo ludzkie, ale - jak jest naprawdę - jako słowo Boga,
który działa w was wierzących (lo,gon
qeou/( o]j kai. evnergei/tai evn u`mi/n toi/j pisteu,ousin)” (1 Tes 2,13). Jeśli
chodzi o podmiot działania, o którym jest tu mowa, to według
tekstu greckiego można tutaj myśleć o bezpośrednim
działaniu Ojca. Można też jednak rozumieć, że
działa w nas lo,goj qeou/. Może chodzić o słowo przepowiadania, za
którym przecież stoi także Ojciec. Może też jednak
chodzić o Słowo,  o
Chrystusa (por. np. 2 Kor 1,19). Uszanujmy te możliwości. Na
swój sposób przypominają one, że misterium
obecności i działania Ojca w nas przekracza nas, że nie jest to
misterium np. egoizmu, ale nieskończenie bogate misterium miłości,
dawania, przyjmowania, współdziałania, otwartości ...

Ojciec jest także u początku
obecności i działania swego Ducha, Ducha naszego usynowienia, w nas
(por. np. Ga 4,4n). Obecność Ojca
gwarantuje obecność i działanie Ducha w nas: „Czy Ten, który udziela wam Ducha i działa
[swoimi] mocami w was (o` ... evnergw/n duna,meij evn u`mi/n) ...” (Ga 3,5). Jak
widzieliśmy Flp 2,13 mówi o podstawowym
znaczeniu obecności Ojca w chrześcijaninie jako o zasadzie naszego
życia. Ga 3,5 charakteryzuje to działanie za pomocą przebogatego
w treści określenia duna,meij[18]. I rzeczywiście chodzi przecież o nieograniczone
zaangażowanie się w nas i na naszą rzecz, zaangażowanie,
którego nic nie ogranicza i które wszystko przekracza. Tekst
grecki Ga 3,5 wydaje się podkreślać, że działanie to
rozciąga się w czasie oraz jest jednoznacznie związane z
udzielaniem nam przez Ojca swojego Ducha, który jest Duchem pełni
życia (por. np. Rz 1,4; 8,11; 15,13),
pełnego uczynienia nas przez Ojca swoimi dziećmi (Rz
8,14n). Dzieło to już zostało
zapoczątkowane: „Mam
właśnie ufność, że Ten, który
zapoczątkował w was dobre dzieło, wypełni (evpitele,sei) je” (Flp 1,6).
Dzieło obdarzenia życiem może się dokonać jedynie
mocą i miłością Bożą. Tak samo rzecz się ma
z jego pełną, doskonałą, zamierzoną (por. evpitele,sei w Flp 1,16) realizacją. Jest ona dziełem Ojca przez Syna w Duchu Świętym. I tak w
jakichkolwiek okolicznościach Boża zbawcza obecność w nas
jest źródłem nadziei oraz jej rękojmią: „(...)
nadzieja zawieść nie może, ponieważ miłość
Boża rozlana jest w sercach naszych przez Ducha Świętego,
który został nam dany” (Rz 5,5)[19].

3. Chrystus
„w nas”

„Syn Boży, Chrystus Jezus, Ten,
którego głosiłem wam (dosł.: w was) ja i Sylwan, i Tymoteusz, nie był tak i nie, lecz
dokonało się w Nim tak” (2 Kor 1,19). Dosłownie tekst
grecki mówi: „głosiłem w was”. Czy należy to
rozumieć jedynie np. w znaczeniu: „między wami”,
„wam”? By być zbawczym głoszenie Chrystusa musi
dosięgnąć wnętrza człowieka, naszego serca: musi
dokonać się w nas (por. np. Rz 10,6-11).
Darem Ojca jest także obecność i działanie w nas i na
naszą rzecz Chrystusa, jest wprowadzenie nas w to misterium (por. omawiana
wcześniej Ga 1,15-16). Spotkanie z Chrystusem, byśmy mogli
przyjąć zbawienie, musi być spotkaniem coraz bardziej osobowym.
To znaczy, że stawkę stanowi pełnia rozwoju każdego z nas.
Zbawieni mają przecież mieć doskonały udział w
związku Osób: Ojca i Syna i Ducha Świętego (por. np. Rz 8,15.29; Ga 4,4n). Spotkanie
ze Zbawicielem również w nas samych musi być coraz bardziej
osobowe, coraz pełniej ogarniać i przemieniać. Taką jest
paschalna droga: od już posiadanego życia ku jego pełni.
„Jeżeli natomiast Chrystus w was [mieszka], ciało wprawdzie
podlega śmierci ze względu na [skutki] grzechu duch jednak posiada
życie na skutek usprawiedliwienia” (Rz
8,10). Obecność Chrystusa w nas ratuje nas od śmierci. Sama
śmierć jako taka nadal jeszcze działa i jej podlegamy, ale nie
zatrzymujemy się na niej. Dzięki obecności Chrystusa możemy
przyjąć udział w paschalnym wejściu w obiecane dziedzictwo
(Rz 8,16n).
Obecność Chrystusa w nas jest przyczyną i znakiem oraz zadatkiem
pełni usprawiedliwienia, czyli pojednania z Bogiem,
świętości, komunii Bożej[20], naszego usynowienia. W
ten sposób nawet sama śmierć jest zbawczą. W
obecności Chrystusa śmierć „jest życiem”[21]. Śmierć zmienia
oblicze: ale tylko w komunii z Chrystusem, która jest komunią z
Ojcem i z Duchem Świętym.

Skutki obecności Chrystusa oraz Jego
działania nie ograniczają się jedynie (jeśli wolno o tym
mówić w ten sposób ...) do misterium paschalnego w znaczeniu
naszego ostatecznego udziału w przejściu - wejściu do
chwały pełni życia. W pewnym sensie to przejście i nasze w
nim uczestnictwo dokonuje się cały czas. U początku paschy
przejścia z nieistnienia do życia jest Syn (por. np. 1 Kor 8,6; 2 Kor
1,19 oraz Kol 1,15n). Dopełnianie paschalnego
przejścia do wieczności zbawienia także pozostaje organicznie
związane z Jego Osobą. I tak Apostoł może napisać o
darze głoszenia Ewangelii: „Usiłujecie bowiem
doświadczyć Chrystusa, który przeze mnie (dosł.: we mnie)
przemawia, a nie jest słaby wobec was (eivj u`ma/j), lecz ukazuje w was moc swoją (dunatei/ evn u`mi/n)”
(2 Kor 13,3). Dobra Nowina jest „Bożą
ku zbawieniu dla każdego wierzącego” (Rz
1,16).  Człowiek
może głosić Chrystusa, mieć udział we wprowadzaniu
swych braci i sióstr w misterium obecności Zbawiciela, o ile sam
Chrystus jest w nim. To powołanie i posłanie są Bożymi
(por. np. Ga 1,1n). Chrystus jest głoszony
(„przekazywany”) przez głoszącego, który sam
„ma” Go w sobie: tak, by i słuchający „mieli”
Go w sobie. To przekazywanie Chrystusa, Jego obecności dokonuje się w
mocy. Według 2 Kor 13,3 jest to dziełem Chrystusa w swojej mocy dla (eivj), na rzecz
słuchających. Jest to będąca już teraz w
doczesności udziałem chrześcijanina obecność i
działanie Zbawiciela. Są one w służbie[22] chwały
zmartwychwstania Jego wyznawcy, w służbie chwały zbawienia -
upodobnienia człowieka do chwalebnego Chrystusa w Jego synowskim
związku z wszechmocnym Ojcem (por. Flp 3,20-21).
Dokonuje się wtedy swoiste przejście - przyjście. Chrystus jest
coraz bardziej obecny, objawia swoją moc w słuchaczach, którzy
Go przyjęli. Jaki jest zakres tej obecności, jej skutków, jej
mocy? W ostatecznej perspektywie: przeprowadzenie nas do nieba, czyli
upodobnienie nas do chwalebnego Chrystusa, który w jedności Ducha
Świętego jako Syn w sposób doskonały jest z Ojcem „Nasza bowiem ojczyzna jest w niebie. Stamtąd też
jako Zbawcy wyczekujemy Pana naszego Jezusa Chrystusa, który
przekształci nasze ciało poniżone, na podobne do swego
chwalebnego ciała, tą potęgą, jaką może On
także wszystko, co jest, sobie podporządkować” (Flp 3,20-21). To obecny, wszechmocny i przychodzący w
chwale Chrystus dokonuje tej przemiany. Przemiana ta, o ile człowiek na to
przyzwoli, ma posiadać swoje jak najbardziej pomyślne
uwieńczenie. Teraz dokonuje się ona poprzez stopniowe, coraz
pełniejsze przystawanie do Chrystusa (choć nie zawsze jest to proces
„liniowy”, bez zakłóceń, upadków ...). Na
jej oddanie, na ukazanie także naszego wkładu mówi się
np. o wierze. I rzeczywiście: potrzeba postawy wiary. W 2 Kor 13,5
Apostoł pisze: „Siebie samych badajcie, czy trwacie (dosł.:
jesteście) w wierze; siebie samych doświadczajcie! Czyż nie
wiecie o samych sobie, że Jezus Chrystus [jest] w was? Chyba
żeście odrzuceni”. Czy brak wiary nie świadczy o
nieobecności Chrystusa albo przynajmniej o jakichś bardzo
poważnych trudnościach w byciu z Nim w komunii? Może być
nawet sygnałem, że jesteśmy w bardzo złej sytuacji.
Św. Paweł mówi tutaj nawet o „odrzuceniu” ...
Jeśli Chrystus jest w nas to posiada to swoje ogromne konsekwencje:
także na to paschalne przejście, jakim jest doczesność.
Jest w nas obecny i w całej pełni działa ten wszechmocny Syn,
który nas umiłował, który dla nas stał się
człowiekiem, by dla nas dopełnić swoje misterium paschalne, aby
Jego pascha stała się naszą, abyśmy mogli otrzymać
udział w chwale i miłości Jego synostwa, abyśmy mogli
przyjąć pełny udział w wejściu w pełnię
chwały życia.

W Ga 2,20 czytamy następujące,
zaskakujące słowa: „Żyję już więcej nie ja,
żyje we mnie (evn evmoi.) Chrystus.
Choć teraz [nadal] żyję w ciele (evn sarki), [to jednak] żyję w wierze (evn pi,stei) Syna
Bożego, który umiłował mnie i samego siebie wydał za
mnie”. W tym krótkim zdaniu temat życia jest bardzo
akcentowany: wystarczy odnotować powtarzanie się określenia
„żyć”. Trudno przyjąć, by to, co tekst
mówi o życiu, odnosiło się jedynie do jednego
chrześcijanina, do św. Pawła. Z Ga 2,20 wynika, że mamy w
sobie samo źródło życia. Jego boska, niczym nie
ograniczona moc miłości (np. w apostolacie, w misterium
głoszenia i „przekazywania” Chrystusa innym) staje się
(czy może coraz bardziej ma się stawać, o ile na to
przystaniemy) naszym dynamizmem. Proces ten może być swoiście trudnym,
bolesnym. Przecież ma charakter paschalny. Jest uczestnictwem w misterium
paschalnym „To wiedzcie, że dla
zniszczenia grzesznego ciała dawny nasz człowiek został razem z
Nim ukrzyżowany po to, byśmy już więcej nie byli w niewoli
grzechu” (Rz 6,6). W ten sposób
jest on otwarty na coraz pełniejsze spotkanie z Życiem, coraz
pełniejsze przyjęcie Chrystusa. I tak nawet śmierć nie
unicestwia, ale prowadzi do pełni życia: obecność Chrystusa
kształtuje człowieka i daje mu możliwość pełnego
wzrostu[23]. W dalszej
części Ga 2,20 Apostoł nadal pisze w pierwszej osobie liczby
pojedynczej: „żyję”. Wcześniej stwierdził on
jednoznacznie: „Żyję już więcej nie ja, żyje we
mnie Chrystus” (Ga 2,20). Jego życie nadal przebiega „w
ciele”. Jak by nie rozumieć tego określenia, to chodzi o
rzeczywistość stworzoną przez Boga, chcianą przez Niego,
stworzoną jako dobra i przeznaczoną na zbawienie wieczne. I
jeśli tak czy inaczej stała się ona łupem grzechu (i to
często aż po bycie wrogiem swego Ojca), to przecież nie zostaje
ona odrzucona. Z Bożej strony zostaje dane wszystko, by i ta sfera
została w pełni włączona w zbawienie w Tym, który
jest także celem dla wszelkiego stworzenia (por. np. Rz
8,18n; Kol 1,15n). I tak
jak dogłębnie dotknął nas grzech i jego skutki, to jeszcze
bardziej ma się to z dziełem obecności i działania
Chrystusa. „Ale nie tak samo ma się rzecz
z przestępstwem jak z darem łaski. Jeżeli bowiem
przestępstwo jednego sprowadziło na wszystkich śmierć, to o
ileż obficiej spłynęła na nich wszystkich łaska i dar
Boży, łaskawie udzielony przez jednego Człowieka, Jezusa
Chrystusa” (Rz 5,15, por. w. 20).
Jeszcze inaczej mówiąc, dzieło zbawienia nadal jeszcze zmierza
ku swojej pełni. Nadal żyjemy „w ciele”, ale zasadniczym
jest to, że przez obecność Bożą „życie w
ciele” w całej pełni może być „życiem ku pełni
zbawienia”. Jeśli na to przystaniemy, to coraz bardziej staje
się ono udziałem w dziele zbawienia: już żyjemy „w
wierze”, w odpowiedzi przyjęcia łaski. Chrystus w nas jest
rękojmią już istniejącego z Nim związku oraz
prowadzenia go do pełni. W ten sposób w mocy wiary (czyli
przystania na dar bycia i życia z Chrystusem) zbawienie nas ogarnia,
ożywia, kształtuje ...

„Dzieci moje, oto ponownie w
bólach was rodzę, aż zostanie ukształtowany (morfwqh/) Chrystus w was” (Ga 4,19). Jeśli Chrystus jest (czy
powinien być) w nas, obecny w sposób coraz chwalebniejszy, to i
nasze życie rzeczywiście znajduje się na drodze do pełni
życia, do pełni przeżywania naszego spotkania z Nim, a  przez Niego w Duchu Świętym z
Ojcem i z całą rodziną Bożą. „Albowiem tych,
których od wieków poznał, tych też przeznaczył na
to, [by się stali] na wzór (summo,rfouj) obrazu Jego Syna, aby On
był pierworodnym między wielu braćmi” (Rz
8,29). Dosłownie tekst mówi o Bożym planie, by Chrystus
był „pierworodnym w wielu braciach”. Chrystus gromadzi tych, w
których sam jest  i
działa. Czy brat może być zupełnie niepodobny do brata.
Musi być przynajmniej jeden punkt wspólny łączący, a
więc upodabniający braci: pochodzenie. W Bożym porządku
jest to punkt wyjścia, punkt zasadniczy, zamierzony. W Bożej ekonomii
nasz związek z Chrystusem, także i Jego obecność w nas,
zakłada, że jest ukierunkowany na coraz większe
podobieństwo. Chrystus ma zostać w nas ukształtowany przy naszym
ludzkim współdziałaniu z Ojcem. Czy „zostanie
ukształtowany” z Ga 4,19 dyskretnie nie wskazuje właśnie na
Tego, który jest i Ojcem Jezusa i nas samych? Przemawia za tym
choćby przesłanie zawarte w
cytowanym Rz 8,29. Według Flp 3,20-21, ten Boży dar upodobnienia wiąże
się z pełnią naszych praw (to. poli,teuma)[24]. A
są to nadane przez Boga prawa synostwa Bożego w pełni
chwały, wolności, życia, zmartwychwstania i w ten sposób
zaproszenia i wejścia w pełnię komunii z Bogiem: Ojcem i Synem i
Duchem Świętym (por. np. Rz 8,11-17; Ga
4,4-7). „Nasza bowiem ojczyzna (to. poli,teuma) jest w niebie. Stamtąd też jako Zbawcy
wyczekujemy Pana naszego Jezusa Chrystusa, który przekształci (metaschmati,sei) nasze ciało poniżone, na podobne do swego
chwalebnego ciała (su,mmorfon tw/| sw,mati th/j
do,xhj auvtou/), tą potęgą (th.n evne,rgeian), jaką
może (du,nasqai) On także wszystko, co jest, sobie
podporządkować” (Flp 3,20-21).

4. Duch
Święty „w nas”

Obecność Ojca w nas wiąże
się z zamieszkiwaniem (i tym samym z działaniem) w nas Jego Ducha. Na
mocy tej obecności jesteśmy wyniesieni do godności Bożego
miejsca uobecniania się. W chrześcijaninie można (a przynajmniej
powinno tak być) spotkać i w tym spotkaniu
„otrzymać”  Boga w
Trójcy Świętej jedynego. Eon w doskonały sposób
Boży (czyli niebo) uobecnia się i w ten sposób w doczesnym tu
i teraz czasu, przestrzeni, przemijania, słabości,
przeróżnych ograniczeń ... „Czyż nie wiecie,
że jesteście świątynią (nao.j) Boga i że Duch Boga (to. pneu/ma tou/ qeou/) mieszka w
was?” (1 Kor 3,16). Oto jeden z zasadniczych aspektów pełni
czasu (Ga 4,4n), w której przecież z
Bożego daru żyjemy. Duch Święty jest w nas tak, jak w nas
jest Ojciec i Syn. „Czyż nie wiecie, że ciało (sw/ma) wasze jest świątynią (nao.j) Ducha
Świętego, który w was [jest], a którego macie od Boga,
i że już nie należycie do samych siebie?” (1 Kor 6,19).
Świątynia  należy do
jej Mieszkańca. To On jest jej gwarantem teraźniejszości i
przyszłości (por. 1 Kor 3,16n; J 2,19n). Obecność i działanie Ducha już
teraz, przez Chrystusa, włączają człowieka w
teraźniejszość i - jak ufamy -  w przyszłość zbawienia. „W nadziei bowiem już jesteśmy zbawieni”
(Rz 8,24). Według 1 Kor 6,19 obecność
Ducha jest darem i dziełem Ojca. I w ten sposób Ojciec w mocy Ducha
sprawia, że nie należymy już do siebie ... Zostajemy uwolnieni
od egoizmu, który odseparowuje nawet od samego Życia (czyli
prowadzi do śmierci). Możemy wejść w doskonałą
(czy coraz pełniej w nią wchodzić) komunię z
Trójcą Świętą. Duch jest zasadą i gwarantem tej
przynależności - komunii (por. np. Rz 8,9).
On prowadzi ją do pełni.
Nasza przynależność - komunia ma charakter synowski
względem Ojca. Bo na tym polega przynależność w Bożej
ekonomii zbawienia (por. np. Rz 8,14n).
W ostatecznym rozrachunku ta przynależność ma
osiągnąć swoją pełnię w przejściu do
Bożego eonu zbawienia. To przejście już się
zaczęło. Zmierza ono ku swojej pełni. „Wy jednak nie
jesteście w ciele (evn sarki), lecz w
Duchu (evn pneu,mati),
jeśli tylko Duch Boży w was mieszka. Jeżeli zaś kto nie ma
Ducha Chrystusowego, ten nie jest Jego” (Rz
8,9). Duch jest tutaj gwarantem i (jeśli  wolno się tak wyrazić)
warunkiem. Jego obecność i działanie są zasadnicze.
Pełnia dzieła, którego to dotyczy, rozpoczyna się ze
zmartwychwstaniem na zbawienie wieczne, na wieczność pełnej
komunii z Ojcem i Synem i Duchem Świętym. I jeżeli z ludzkiego i
doczesnego punktu widzenia należy to jeszcze do domeny
przyszłości, to z drugiej strony jesteśmy w drodze ku temu
celowi. „A jeśli Duch Tego, który Jezusa wskrzesił z
martwych, mieszka w was, to Ten, który wskrzesił Chrystusa z
martwych, uczyni żyjącymi (zw|opoih,sei) i wasze śmiertelne ciała przez
zamieszkującego w was swego Ducha” (Rz
8,11). Zbawcze, życiodajne działanie  Ducha (Tego, który jest duchem)
na to, co śmiertelne i cielesne (!) zbiega się z dziełem
Chrystusa, które również jest działaniem na to co
cielesne i naznaczone śmiercią (por. Flp
3,20-21). Tak ukierunkowany w swoim działaniu Duch już mieszka w nas.
Jego zamieszkiwanie łączy z Ojcem i z Chrystusem (por. np. Ga 4,4n). Chodzi tu o misterium wejścia w życie w
swojej pełni, o doprowadzenie do pełni tego misterium, u
którego początku znajduje się uczynienie świata i
człowieka. „Na początku Bóg uczynił (Septugnita: evpoi,hsen) niebo i ziemię. (...) Uczynił (Septugnita: evpoi,hsen) więc Bóg człowieka na swój obraz,
na obraz Boży go stworzył” (Rdz 1,1.27). Warunkiem
wejścia w zamierzoną dla nas pełnię, w pełne
„uczynienie żyjącymi” (por. Rz
8,11), jest obecność i działanie Ducha. To obecność i
działanie Ducha paschalnie przenosi z istnienia „w ciele” (evn sarki, por. np. Rz 8,9), czyli z istnienia naznaczonego oddaleniem od Boga,
do Królestwa Bożego świata, do domeny Ducha Ojca i Syna (Rz 14,17). To przenoszenie - przejście zmierza ku
swojej pełni. W określonym sensie już się
rozpoczęło. Ojciec w mocy Ducha już wskrzesił Chrystusa z
martwych (przypomina to choćby cytowane Rz
8,11). A związek pomiędzy już dopełnionym wskrzeszeniem
Chrystusa oraz naszym zmartwychwstaniem jest tak ścisły, że
tekst natchniony może stwierdzić: „[Jest
to Ewangelia] o Jego Synu - pochodzącym według ciała z rodu
Dawida, ustanowionym Synem Bożym w mocy (evn duna,mei) według
Ducha Świętości przez powstanie martwych pełnym mocy,
Jezusie Chrystusie, Panu naszym” (Rz 1,3-4)[25]. Tekst
ten wyraża wiarę, która od samego początku jest
wiarą Kościoła, i „która  w zmartwychwstaniu Jezusa widzi
zmartwychwstanie umarłych, to końcowe wydarzenie dziejów
zbawienia”[26].
Wspominane już Rz 8,29 i Ga 4,19 ukazują
nasze upodabnianie się do Chrystusa jako dzieło Ojca i Chrystusa,
jako znak i owoc zbawienia. Według Rz 8,11
podobieństwo paschalne, w swoim urzeczywistnianiu się i w swojej
pełni, jest dziełem Ducha Ojca, który jest i działa w
nas. Chodzi tutaj także o obecność i działanie Ojca i
Chrystusa w nas (por. np. cytowane już Rz 8,9). Flp 3,20-21, jakkolwiek nie byłoby to
zaskakujące, jednoznacznie łączy zbawienie z
rzeczywistością określaną za pomocą terminu sw/ma („ciało”)[27]. Duch spontanicznie jest
rozumiany jako Ten, który w pewnym sensie jak najbardziej jest oddalony
od tego wszystkiego co materialne, co sw/ma.
Otóż choćby Rz 8,11 (por. też
np. Rz 1,3-4) nie tylko mówi o obecności
Ducha w sw/ma, w tych, którzy są także
sw/ma. Ukazuje również cel i skutki
tej obecności: zbawcze dzieło Ducha, dzieło zjednoczonego z
Ojcem i Chrystusem w pełni danego życia, także na
„poziomie” sw/ma.

5. Misterium
człowieka

Duchowe wnętrze człowieka nie jest
pustynią. Jest rzeczywistością przebogatą i bardzo
złożoną. Dzieje się tam bardzo dużo. Dokonują
się tu rzeczy zasadnicze. Niewidzialne staje się nie tylko widzialnym
ale i namacalnym, determinująco kształtuje
nawet to, co materialne. W człowieku może działać
pożądanie, którego źródłem jest grzech (Rz 7,8) i które do grzechu prowadzi. Bywa, że w
człowieku mieszka grzech (Rz 7,17.20). I to do
tego stopnia, jakby człowiek tracił na jego rzecz
podmiotowość, wolność ... „A
zatem już nie ja to czynię, ale mieszkający we mnie grzech.
Jestem bowiem świadom, że we mnie, to jest w moim ciele, nie mieszka
dobro; bo łatwo przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale wykonać
- nie. (...) Jeżeli zaś czynię to, czego nie chcę, już
nie ja to czynię, ale grzech, który we mnie mieszka” (Rz 7,17-18.20). Coś takiego o zastąpieniu naszej
podmiotowości itp. nie jest nigdy powiedziane o obecności i
działaniu Trójcy Świętej (a np. terminologia
zamieszkania, działania jest bardzo podobna, por. np. Ga 2,20). Cały
czas także odnośnie do chrześcijan, w których z
założenia mieszkają czy powinny mieszkać Osoby Boże,
Apostoł pisze: „Ciągle przecież
jeszcze jesteście cieleśni (sarkikoi,). Jeżeli
bowiem jest między wami (dosł: w was)
zawiść i niezgoda, to czyż nie jesteście cieleśni (sarkikoi,) i nie postępujecie tylko po ludzku?”
(1 Kor 3,3). W człowieku, który żyje w doczesności,
jest obecna i działa śmierć (2 Kor 4,12). Grozi mu zatracenie:
wciąż stoimy wobec możliwości, że śmierć nie
będzie jednym z elementów paschy życia i zmartwychwstania ...
„A jeśli nawet Ewangelia nasza jest
ukryta, to dla tych (dosł: w tych),
którzy idą na zatracenie, dla niewiernych, których
(dosł.: w których) umysły zaślepił bóg tego
świata, aby nie olśnił ich blask Ewangelii chwały
Chrystusa, który jest obrazem Boga” (2 Kor 4,3-4). I
chrześcijaninowi grozi utrata np. wiary ..., i w nim może
roztoczyć swą moc np. grzech ... zamykając mu drogę do
życia w komunii chwały synostwa Bożego. Wciąż toczymy
w sobie walkę. I o nas samych i naszych braci i siostry: „skoro toczycie (dosł.: macie) tę samą
walkę, jaką u mnie (dosł.: we mnie) widzieliście, a o
jakiej u mnie (dosł.: we mnie) teraz słyszycie” (Flp 1,30).

„Tak więc
działa w nas śmierć, podczas gdy w was - życie”
(2 Kor 4,12). To, co się dokonuje w naszym najbardziej osobistym
wnętrzu, jednoczy nas z innymi: na dobre lub na złe. „Czyńcie to, czego się nauczyliście, co
przejęliście, co usłyszeliście i co zobaczyliście u
mnie (dosł.: we mnie), a Bóg pokoju będzie z wami”
(Flp 4,9). I skutki mogą tu być
dalekosiężnymi na miarę zbawienia wiecznego. „I stąd Pismo widząc, że w
przyszłości Bóg na podstawie wiary będzie dawał
poganom usprawiedliwienie, już Abrahamowi oznajmiło tę
radosną nowinę: w tobie będą błogosławione
wszystkie narody” (Ga 3,8). Wiara ma w nas wzrastać. „Mamy jednak nadzieję, że w miarę
rosnącej w was wiary, my również wzrastać będziemy”
(2 Kor 10,15). Przynosi to owoc przemiany życia, właściwego
stylu postępowania: „aby to, co nakazuje
Prawo, wypełniło się w nas, o ile postępujemy nie
według ciała, ale według Ducha” (Rz 8,4). Dokonuje się komunia z Ojcem i Synem i Duchem
Świętym oraz z tymi wszystkimi, którzy są w komunii z
Bogiem (por. np. Rz 8,19n).
Nie zawsze przebiega to bez przeszkód, „liniowo”, bez
komplikacji, zastojów, regresów ... To także wpisuje
się w nasze „wnętrze”. „Nie
brak wam miejsca w moim sercu, lecz w waszych sercach jest ciasno”
(2 Kor 6,12). W ten sposób św. Paweł może napisać w Flm 6: „Oby twój udział w wierze
okazał się twórczym w głębszym poznaniu wszelkiego
dobrego czynu, jaki jest do spełnienia wśród was (dosł.:
w was) dla (można też rozumieć np.: ze względu na)
Chrystusa”. Może to dotyczyć np. apostolatu. „Dowody apostolstwa okazały się pośród
was (dosł.: w was) w wielkiej cierpliwości, a także w znakach i
cudach, i przejawach mocy” (2 Kor 12,12). Misterium to odnosi
się nie tylko do jednego aspektu, ale całości życia
chrześcijańskiego. Doskonale znany, z wielu powodów bardzo
ważny tekst, modlitwa wyniesiona do rangi słowa Bożego, hymn z Flp 2,6-11 posiada następujące wprowadzenie:
„To dążenie niech was ożywia;
ono też było w Chrystusie Jezusie” (tou/to
fronei/te evn u`mi/n o] kai. evn Cristw/| VIhsou/,
Flp 2,5). Mamy się jednoczyć,
upodobnić się do Chrystusa obecnego w nas, wejść w Jego
misterium. A misterium to jednocześnie jest misterium także Ojca i
Ducha Świętego[28]. W ten sposób jest
to także misterium zabawienia, przyjęcia udziału w chcianej dla
nas przez Ojca i Syna i Ducha Świętego pełni.

*.*

Ojciec z cała wszechmocną jest obecny i
działa także w nas. Również i Chrystus z całą
swą wszechmocą jest obecny i działa także w nas.  To samo trzeba powiedzieć odnośnie
Ducha Świętego. Św. Paweł odróżnia
obecność i działania Trzech Osób Bożych. Jest
między Nimi jak najgłębsza harmonia i jakby wzajemne
przygotowywanie sobie „miejsca” i „pola” do
działania[29].
Jednocześnie Apostoł pokazuje, że ukierunkowanie tych
przebogatych obecności i działania cały czas jest to samo: ku
wiecznej pełni na życie, na zbawienie, na obdarzenie człowieka
chwałą, pełnią synostwa Bożego, czyli uczestnictwem w
życiu właściwym Bogu, Ojcu i Synowi i Duchowi
Świętemu. Poprzez dobro, zbawienie danego człowieka misterium to
jest otwarte na innych. Ma więc ono również charakter
eschatologiczny i eklezjalny[30]. Jest
ukierunkowane na obdarzenie nas pełnią witalnej jedności -
komunii Bożej[31]. Misterium
obecności w nas Ojca i Chrystusa i Ducha Świętego nie ogranicza
człowieka, nie znosi jego osobowości, nie krępuje wolności,
rozwoju, ... naszego w nie wkładu ... Ma miejsce proces wręcz
przeciwny (por. np. Ga 2,20, Rz 8,15-16). Dzieło
to dokonuje się w doczesności i ma osiągnąć swoją
pełnię w wieczności zbawienia. W naszym ziemskim teraz nie
zawsze przebiega ono bez przeszkód, „liniowo”. Widać
też jednak, że trudności a nawet niepowodzenia jak najbardziej
mogą zostać przezwyciężone. Np. poprzez ponowne czy
pełniejsze otwarcie się na Bożą obecność i
działanie. Na tym również polega łaska paschalnego
wprowadzenia nas w nowe życie, w nowe stworzenie, udziału w nich
już teraz w ziemskiej doczesności.

Jest to dar dotyczący samej zasady naszego
życia[32]. Bóg,
Ojciec i Syn i Duch Święty, nie ogranicza się jedynie do tego
ogromnego daru, jakim jest powołanie nas do istnienia. Boża
miłość posuwa się dalej. Według Bożej
miłości, nieskończoności, wszechmocy ... otrzymujemy dar
usynowienia, rzeczywistego udziału w życiu, w misterium Trójcy
Świętej. Już mamy udział w tej łasce, w pierwocinach
tego, czym będzie jej pełnia w wieczności zbawienia. Wobec
takich perspektyw niech będzie wolno nie podejmować zagadnienia
alternatywy wobec obecności i działania Ojca i Syna i Ducha
Świętego w człowieku i teraz i w wieczności. A jak widzieliśmy,
alternatywa istnieje. Z samej tylko doczesności bardzo boleśnie i
wielorako doświadczamy, że jest udziałem nie jednego
człowieka. Z jego własnego, dobrowolnego wyboru ...

„Prawdziwi chrześcijanie są
ludźmi zamieszkiwanymi”[33]. Tych kilka stron nie
wyczerpało tematu obecności i działania Ojca i Syna i Ducha
Świętego w nas. Na szczęście. Najwięcej miejsca
zajęło wyliczanie czy próba przynajmniej zdawkowego
przedstawienia wynikających z tego dla człowieka korzyści. Trzej
Mieszkańcy, którzy sami są najlepszym „domem” i
gospodarzem wszystkiego[34], nieskończenie
umiłowali swój tak bardzo ograniczony i często
niegościnny dom i gospodarza. Co więcej (jeśli wolno takie
określenia stosować do nieskończonych wymiarów)
złożyli tę miłość w człowieku, przekazali mu
ją. Jednoczą nas z sobą w niej. Owocem tego spotkania, w tym
również w aspekcie obecności i działania Ojca i Syna i
Ducha Świętego w nas, jest to, że człowiek może coraz
bardziej odpowiadać miłością na miłość.
Trzej czynią dla nas wszystko - nie np. z jakiegoś wyrachowania.
Są powodowani miłością. My także mamy
niezłomną nadzieję (por. Rz 5,5),
że podejmiemy ten dar i odpowiemy Im właśnie z
miłości, coraz pełniej i z coraz pełniejszej
miłości aż po pełnię w nieskończoności
wieczności zbawienia.

/Résumé/

Avec
toute sa puissance le Père et le Fils et le Saint-Esprit agissent aussi
en nous. D’après St Paul Apôtre il s’agit de
l’action de trois Personnes différentes. Leur présence et
action en nous sont salutaires et harmonieuses au plus haut
dégrée. On pourrait dire que ces trois Habitants préparent
place l’Une pour l’Autre, que l’Une pour l’Auter
prépare le champ d’action.

L’homme
est un être habité: par le Père et le Fils et le
Saint-Esprit. Leur présence et action en nous constituent notre vie et
son extrême richesse. Et tout cela trouve son objective dans notre bien
suprême. On parle ici de la plénitude de communion avec Dieu, de
l’inhabitation, de la participation à la vie trinitaire, de notre
filiation divine ... Ce mystère du salut transforme notre vie
d’ici-bas. Il s’agit de notre vie personnelle, individuelle. Mais
ce mystère possède en même temps un caractère
ecclésial. La présence et l’action en nous de la Très Sainte
Trinité suppose d’une façon nécessaire et la
communion avec les Trois qui nous habitent, et la communion avec tous ceux qui
sont gratifiés de la même grâce. Il faut aussi mentionner
l’orientation eschatologique de la présence et de l’action
du Père et du Fils et du Saint-Esprit en nous. Leur plénitude
reste réservée à la vie du monde à venir.

Tout cela
signifie que la présence et l’action des Habitants est toujours et
parfaitement orienté à la plénitude de notre bien, de
notre croissance, de notre vie et salut. Leur présence et leur action ne
nous limitent aucunement. Au contraire, elles constituent les prémices,
la garantie, la condition sine qua non de notre vie maintenant et dans
l’éternité du salut.

Ainsi on
voit mieux aussi notre vie d’ici-bas comme un processus, une croissance
sous les auspices du Père et du Fils et du Saint-Esprit. Très
justement on parle ici du renouvellement de l’homme, même de
l’homme nouveaux et de la nouvelle création. Ces notions expriment
ce qui est déjà possible, qui déjà est en train
d’être accompli. Voilà un de plus importants aspects de
l’oeuvre du salut, de l’oeuvre Père et du Fils et du
Saint-Esprit.

O autorze:

ks. Wojciech Misztal (ur. 1961), kapłan
Diecezji Kieleckiej; licencjat z teologii biblijnej i systematycznej na
Instytucie Katolickim w Paryżu w 1991 roku; doktorat z teologii
duchowości na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie w roku
1995 na temat: Dans le Christ
Jésus Seigneur. Les formules du type ‘en Christô’ chez
St Paul et sa vision de la vie des chrétiens comme vie dans le Christ;
pracuje na Papieskiej Akademii Teologicznej w Krakowie, na
Świętokrzyskim Instytucie Teologicznym w Kielcach oraz w Wyższej
Szkole Pedagogicznej w Kielcach.

[1] Warto
przypomnieć, że określenie „Bóg” (qeo,j) w Nowym
Testamencie jest terminem technicznym, by mówić o pierwszej Osobie
Trójcy Świętej. Jak na to wskazuje. M. Corbin, w Nowym Testamencie słowo qeo,j nie odnosi się nigdy do
Ducha Świętego (co w niczym nie podważa Jego bóstwa); do
Syna stosuje się ono w J 1,1.18; 20,28; Rz 9,5; Tt 2,13; 1 J 5,20; w pozostałych ponad 1300 tekstach
słowo to oznacza Boga Ojca (La
paternité de Dieu, Paryż 1998, s. 10).

[2] Początek
pełni czasu jest zasadniczo związany z misterium wcielenia.
Otóż misterium wcielenia posiada między innymi i ten
kardynalny aspekt, jakim jest obecność i działanie Osób
Bożych „w człowieku”, np. w człowieczeństwie
Chrystusa oraz w Najświętszej Maryi Pannie.

[3] Por. O. Kuss, Theologie des Neuen Testaments. Eine Einführung
von Otto Kuss, Regensburg 1937, s. 298, E. Lohmeyer, Grundlagen
paulinischer Theologie, Tübingen 1929, s. 140, M. Dibelius, Paulus, Berlin 1951, s. 97n i H. Conzelmann, Grundriss der Theologie des Neuen Testaments, Tübingen 1987, s. 234n.

[4] Por. R. Bultmann, Das Problem der Ethik
bei Paulus, w: Das Problem der Ethik bei
Paulus, Zeitschrift für die Neutestamentliche Wissenschaft und die Kunde
der älteren Kirche 23(1924)123n, H. Schlier, Der Brief an die
Galater übersetzt und erklärt von Heinrich Schlier, Göttingen
1971, s. 273n, O .Merk,
Handeln aus Glauben. Die Motivierungen
der paulinischen Ethik, Marburg 1968, s. 254, F.J. Leenhardt,
L'épître de saint Paul aux Romains, Genčve 1981, s. 119
i A. Schweitzer, La
Mystique de l'Apôtre Paul, Paris 1962, s. 109.

[5] Por. np. W. Marchel, Abba. Pčre. La pričre du Christ et des
chrétiens. Etudes sur les origines et la signification de l'invocation
ŕ la divinité comme pčre avant et dans le Nouveau Testament,
Rome 1971, s. 213n oraz
R.Moretti, G.-M.Bertrand, Inhabitation, Dictionnaire
de Spiritualité Ascétique et Mystique, w: Doctrine et Histoire VII, 1735n, R. Moretti, Inabitazione, w: Dizionario enciclopedico di spiritualitŕ / 2. A cura di Ermanno Ancilli e
del Pontificio Istituto di Spiritualitŕ del Teresianum, Roma 1992, s. 1283n.,  A. Wikenhauser, Die Christusmystik des Apostels Paulus, Freiburg 1956, s. 56, J. Henchey, L'inabitazione divina: sorgente e scopo della missione apostolica, w:
Compendio di teologia spirituale in onore di Jordan Aumann, op. A cura di
Emeterio G. de Cea, Roma 1993, s. 121n.

[6] Por.
np. E.B. Allo,
L'„évolution” de l'„Evangile de Paul”, w: Vivre
et Penser. Recherche d'exégèse et d'histoire 1(1941) 49n.

[7] Warto
byłoby tutaj przypomnieć znaczenie, jakie imię posiada i w
Piśmie św. i starożytności: między innymi ma ono
dogłębnie charakteryzować daną osobę,
mówić o niej (por. np. Mk 3,16 i Mt 16,18).

[8] Por.
H. Schwarzmann, Zur Tauftheologie des Hl. Paulus in Röm. 6,
Heildelberg 1950, s. 70.

[9] Przyjmujemy
tu za takie: Rz, 1-2 Kor, Ga, Flp,
1 Tes i Flm. Co do
klasyfikacji pism składających się na Corpus
paulinum na różne grupy (w tym
również jeżeli chodzi o tzw. listy autentyczne) por. np. E.R. Martinez, La vita cristiana e la spiritualitŕ secondo san
Paolo (ad usum studenti), Roma 1992, s. 4n. Problematyka
podziału pism stanowiących Corpus paulinum na grupy (w tym także zagadnienie tzw.
listów autentycznych) do łatwych nie należy.
Poszczególne próby klasyfikacji itp. listów
składających się na Corpus  paulinum
wciąż jeszcze są przedmiotem dyskusji i badań. Z
konieczności ograniczamy się tu do jednego z rozwiązań.

[10] Por. też np. Kol 1,27: „którym
Bóg zechciał oznajmić, jak wielkie jest bogactwo chwały
tej tajemnicy pośród pogan. Jest nią Chrystus
pośród (dosł.: w) was - nadzieja chwały” oraz Ef 3,20n: „Temu zaś,
który mocą działającą w nas może uczynić
nieskończenie więcej, niż prosimy czy rozumiemy, Jemu
chwała w Kościele i w Chrystusie Jezusie po wszystkie pokolenia wieku
wieków!”

[11] Por też np. Rz 3,7 ; 2 Kor 4,4 oraz Kol 1,29
i 2 Tes 1,12.

[12] Niektórzy teologowie
uważają, że sformułowania typu „my w
Chrystusie” i „Chrystus w nas” są względem siebie
zamienne. Por. F. Cordero,
L'epistola ai Romani. Antropologia del
cristianesimo paolino, Torino 1972, s. 153, F.
Amiot, L'enseignement de saint Paul.
Nouvelle Edition Refondue, Paris - Tournai - Rome - New York 1968, s. 206. Według innych,
sformułowania te są względem siebie przynajmniej analogiczne. Por. np. F. Prat, La théologie de
saint Paul, vol. II, Paris 1933, s. 360.

[13] Według R. Penna,
św. Paweł przede wszystkim interesowałby się tym, że
jesteśmy w Chrystusie czy w Duchu Świętym, niż
obecnością Chrystusa czy Ducha Świętego w nas. Według
tego uczonego może tu także chodzić np. antidotum na swoisty
redukcjonizm. Ojciec i Syn i Duch Święty nieskończenie nas  przewyższają, nie  wolno Ich „redukować”
od naszego poziomu (Lo Spirito di
Cristo. Cristologia e pneumatologia
secondo un'originale formulazione paolina, Brescia 1979, s. 249n).

[14] Dane
liczbowe będą tutaj zależały także od kryteriów
zaklasyfikowania do grupy tekstów ukazujących nasze życie jako
„życie w Ojcu”, „życie w Chrystusie”, „życie
w Duchu Świętym” ... Zagadnienie to jednak już przekracza
ramy niniejszej pracy. Por. np.
M.Bouttier, La condition chrétienne selon saint Paul, Genčve 1964, s. 29n.

[15] F.-X. Durrwell, Jésus, Fils de Dieu dans l’Esprit
Saint, Paris 1997, s. 53.

[16] Por.
A. Vanhoye, Pietro e Paulo. Esercizi spirituali biblici, Casale Monteferrato 1996,
s. 27n.

[17] Chciałoby
się powiedzieć „apokaliptyczny”, „są
apokalipsą” ... Zaznaczona tu trudność przypomina, jak
błędnie można rozumieć spotkanie z Bogiem.

[18] Na
temat określenia du,namij  por. np. W. Grundmann,
du,namai etc., w: Theological Dictionary of the New Testament II, s. 284n.

[19] Por.
też np. Rz 9,17: „Albowiem
mówi Pismo do faraona: Po to właśnie cię wzbudziłem,
aby okazać na tobie (dosł.: w tobie) moją potęgę i
żeby rozsławiło się moje imię po całej ziemi”.

[20]
Por. np. F.-X. Durrwell, Il Padre. Dio nel suo mistero, Roma
1995, s. 67n.

[21]
F.-X. Durrwell, Le Christ, l’homme et la mort, Paris 1991, s. 40.

[22] Por.
Rz 15,8; Flp 2,6n.

[23] Por.
Ef 4,13: „aż dojdziemy wszyscy razem do
jedności wiary i pełnego poznania Syna Bożego, do człowieka
doskonałego, do miary wielkości według Pełni
Chrystusa”.

[24] Określenie
poli,teuma (tłumaczone w Flp
3,20 np. przez „ojczyzna”) zawiera w sobie ideę obywatelstwa
oraz np. konkretnych, z tego wynikających praw (por. gr. określenie po,lij; na dodatek
chronologiczny itp. kontekst Listu do Filipian jest w
pewnym stopniu także kontekstem prawa rzymskiego, w tym i zagadnienia
posiadania lub nie obywatelstwa rzymskiego). Por. np. H. Strathmann, po,lij etc., w: Theological Dictionary of the New Testament, VI, s. 535.

[25] Niestety
Rz 1,4 bywa źle tłumaczone. Tekst grecki
jednoznacznie mówi „przez powstanie martwych” (evx avnasta,sewj nekrw/n) a nie np. „przez powstanie z
martwych”!

[26] F.-X. Durrwell, Jésus, s. 63.

[27] Przesłanie
zawarte w Flp 3,20-21 jest bardzo ciekawe i
ważne. Chodzi o przekształcenie - upodobnienie (jak to wyraża
dosłownie tekst natchniony) do Chrystusowego sw/ma
naszego sw/ma. Chwała, przymiot Boży par excellence, zostaje
złączona z sw/ma. Jak bardzo zaskakującymi są
skutki Bożego zamieszkania w sw/ma: czy to
będzie chodziło o Chrystusa czy o zbawionych. Słowo Boże
mówi tutaj np. o upodobniającej przemianie tego co śmiertelne
(czyli nie-chwalebne) w naznaczone chwałą ... (por. np. 1 Kor 15,42n). I jest to także związane z Duchem Ojca i
Syna, (por. np. Rz 8,11n),
z Duchem, który bywa rozumiany np. jako najbardziej absolutne
przeciwieństwo tego co materialne, cielesne ...

[28] Ojciec
jest wprost wymieniony w Flp 2,6-11. Co do
udziału Ducha w tym misterium nie wolno będzie podać jako
uzasadnienie przynajmniej Rz 1,3-4; 8,11 oraz Hbr 13,9.

[29] Warto
tu przypomnieć np., że „... rdzeń, od którego
wywodzi się określenie ruah oznacza
przestrzeń, odległość (Rdz 32,17), czy nawet
pustkę”. H. Cazelles,
Esprit et rouah dans l‘Ancien Testament, w: L’Esprit  Saint dans la Bible. Cahier
Evanglile 52(1998) s. 22.

[30] Por. R. Bultmann, Theologie des
Neuen Testaments, Tübingen 1980, s. 328n i 543n. Por. też np. U. Luz, Das
Geschichtsverständnis des Paulus, München 1968, s. 307.

[31] Por. J.A. Fitzmyer, Pauline
Theology, w: The New Jerome Biblical
Commentary. Edited by Raymond E.Brown, S.S. Joseph A.Fitzmyer, S.J. Roland
E.Murphy, O.CARM., London 1992, s. 1409.

[32] Por. J. Bonsirven,
Théologie du Nouveau Testament, Paris
1951, s. 342.

[33] G. Cesbron (cyt. za F.-X. Durrwell, L’Eucharistie,
présence du Christ, Paris 1971, s. 68, przypis 71).

[34] Nasze
życie jest przecież życiem w Ojcu, w Chrystusie, w Duchu
Świętym.