Eivj Cristo,n:

życie chrześcijańskie i zbawienie jako coraz pełniejsza
koinonia z Chrystusem

·
Kieleckie
Studia Teologiczne 2(2003), s. 118n

Słowa „zawsze będziemy z
Panem” (1 Tes 4,17) należy uznać nie tylko za jedną z najstarszych,
ale także i najtrafniejszych spośród
chrześcijańskich definicji zbawienia wiecznego[1].
Według św. Pawła Apostoła zbawienie to udzielanie i
możliwe dzięki udzielaniu przyjmowanie daru coraz pełniejszej
koinonii (komunii) z Chrystusem i tym samym z Ojcem oraz Duchem
Świętym (np. Flp 2,1-11; 3,7-14). W taki też sposób
należy więc rozumieć także istotę życia
chrześcijańskiego czy duchowości wyznawców Chrystusa. Jak
na to wskazuje np. List do Rzymian, punktem przełomowym jest tu przyjęcie
chrztu (Rz 6,1n). Kiedy zaś w pierwszych pismach
chrześcijańskich jest mowa o chrzcie, to tym samym tak czy inaczej
czytelnik natrafia również na zasadnicze odniesienie do misterium
wiary w Chrystusa (np. 1 Kor 12,3.13)[2].
Zbawcza chrześcijańska koinonia z Chrystusem urzeczywistnia się
i znajduje swój wyraz w wyznaniu wiary i przyjęciu chrztu. Ona
rozpoczyna się w ten sposób. Dzięki temu początkowi
może ona zaowocować na całą wieczność; z tym,
że początek ten musi mieć swą uchwytną epifanię w
doczesnym życiu chrześcijanina (por. np. 1 Kor 6,9-11). Jego
postępowanie, słowa, mentalność, nadzieje, plany, całe
jego życie mają w takim razie wyrastać z Bożych
darów udzielonych w misterium wiary i chrztu. W życiu doczesnym ma
się dokonywać ustawiczna epifania tych rzeczywistości.

O zbawieniu i życiu chrześcijańskim
jako o komunii z Chrystusem św. Paweł znamiennie często
mówi sięgając przykładowo po określenia typu
„w Chrystusie”. Taki sposób rozumienia i przeżywania
chrześcijaństwa jest jak najbardziej charakterystyczny dla teologii i
duchowości Pawłowej[3].
Oto przynajmniej jeden, ale jak najbardziej znamienny przykład. W Rz 8,1-2
czytelnik znajduje następujące, poniekąd zaskakujące,
jednak przede wszystkim będące wyrazem chrześcijańskiej
nadziei, zaufania wobec Boga (czyli poczucia rzeczywistości) słowa:
„Teraz jednak dla tych, którzy są w Chrystusie Jezusie, nie
ma już potępienia, ponieważ prawo Ducha życia w Chrystusie
Jezusie wyzwoliło cię spod prawa grzechu i śmierci”.

Misterium zbawienia - i tym samym istotę
życia chrześcijańskiego jako misterium coraz pełniejszej
koinonii z Chrystusem - św. Paweł przedstawia również
sięgając między innymi po niestety zbyt mało znane a
zarazem bardzo interesujące i ważne sformułowania, które
da się sklasyfikować jako grupę konstrukcji eivj Cristo,n (roboczo eivj Cristo,n można
przetłumaczyć jako: „ku Chrystusowi”).

1.
Pawłowe doświadczenie zbawienia jako
pogłębiającego się związku z Chrystusem:
sformułowania „(eivj) ku
Chrystusowi” i „w (evn)
Chrystusie”

Nie można zrozumieć św. Pawła
(czyli także jego chrześcijaństwa, jego duchowości
chrześcijańskiej), jeśli nie uwzględnimy także
następującego czynnika: dzieło zbawienia przerasta
człowieka analogicznie, jak przewyższają ludzi trzej Sprawcy
zbawienia, czyli Bóg Ojciec, Chrystus Pan oraz Ich Święty Duch[4].
Co do zbawienia, to św. Paweł jednoznacznie przedstawia ten
swój punkt widzenia w 1 Kor 2,9: „... czego ani oko nie
widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie
zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował
Bóg tym, którzy Go miłują”.

Do samej istoty udzielania przez Ojca i Chrystusa
oraz Ducha Świętego ludziom zbawienia należy także coraz
pełniejsze poznanie Ojca i Chrystusa, i Ducha Świętego przez
człowieka. W pewnym sensie można to rozumieć w znaczeniu coraz
lepszego rozumienie również misterium zbawienia jako takiego. W
każdym zaś razie nie chodzi o poznanie typu czysto teoretycznego,
abstrakcyjne: w rozumieniu Pisma św. poznanie zasadniczo dotyczy człowieka
w integralności jego istnienia, jego życia[5].
Rzeczywiście, Apostoł nie zatrzymuje się na stwierdzeniach z 1
Kor 2,9. Natychmiast, bo w 2,10 doprecyzowuje on: „Nam zaś
objawił to Bóg przez Ducha. Duch przenika wszystko, nawet
głębokości Boga samego”. Tak nawiązuje do tego
ostatniego tekstu G. Ravasi:

„Będąc «wiarą szukającą
Boga», pełne poznanie «duchowe» musi przechodzić od
światłości ku jeszcze pełniejszej
światłości, «zgłębiać niezmierzoność
samego Boga» (por. 1 Kor 2,10). Otóż w 1 Kor 2,10, Paweł
sięga po słowo eraunaô. Znaczy ono: kopać, wykopywać,
badać, przetrząsać, szperać, śledzić.
Jesteśmy zupełnie na antypodach w stosunku do Filona. Ten ostatni
pisał: «więcej nie szukać: oto charakterystyczne
zachowanie się tego, kto ma wiarę» (...). Błaganie
właściwe chrześcijanom to błaganie zwrócone do Ojca:
oby Bóg Pana naszego Jezusa Chrystusa, Ojciec chwały, dał nam
ducha mądrości i objawienia w głębszym poznaniu Jego samego
(por. Ef 1,17)”[6].

Antyintelektualizm jest obcy Apostołowi. Jest
on obcy teologii i duchowości, które go ożywiają i
które chce on przekazać innym. Wg jego pism taka postawa jest obca
chrześcijaństwu, nie do pogodzenia z nim, szkodliwa dla
chrześcijaństwa jako takiego (por. bardzo kategoryczne stwierdzenie z
J 17,3: „A to jest życie wieczne: aby znali Ciebie, jedynego
prawdziwego Boga, oraz Tego, którego posłałeś, Jezusa
Chrystusa”).

Tradycja biblijna daje wyraz przekonaniu, że
sposób wyrażania się pozwala poznać danego
człowieka, np. jego duchowość (zob. np. Łk 6,45)[7].
By dzielić się z innymi doświadczeniami i nadziejami
związanymi ze zbawieniem, Apostoł sięga między innymi po
konstrukcje, które da się sklasyfikować jako grupę
sformułowań eivj Cristo,n
(roboczo można je przetłumaczyć jako: „ku
Chrystusowi”; np. Ga 3,27) oraz grupę sformułowań evn Cristw/| („w Chrystusie”;
np. 1 Kor 1,2). Jak przyjdzie zauważyć, w gruncie rzeczy chodzi o dwa
komplementarne spojrzenia na życie chrześcijańskie rozumiane
jako droga zbawienia. Żeby jak najpełniej uchwycić przekazywane
za pomocą wzmiankowanych konstrukcji przesłanie, trzeba
zwrócić uwagę na przyimki eivj
i evn. W sformułowaniach tych
także one są w służbie Dobrej Nowiny Bożej o
Chrystusie, czyli w służbie udzielanego przez Niego zbawienia.
Zagadnienie to jest ważne i złożone. W niniejszym opracowaniu
trzeba będzie ograniczyć się jedynie do kilku uwag. Przyimkowi
„evn (+ celownik)” w
języku polskim zasadniczo odpowiada „w (+ narzędnik)”. W
jednym i w drugim wypadku mamy do czynienia potencjalnością
przekazywania wielu znaczeń (żeby się o tym przekonać,
wystarczy skonsultować słowniki); jednak zasadniczo „evn (+ celownik)” można tłumaczyć
przez „w (+ narzędnik)” i w ten sposób lepiej czy
gorzej, ale zdać sprawę z bogactwa znaczeń. W przypadku „eivj (+ biernik)” sytuacja jest
trudniejsza. Jak przyjdzie jeszcze zobaczyć, trudno zaproponować tu
jedno zasadnicze tłumaczenie.

W grece nowotestamentalnej, jeśli chodzi o
znaczenie oraz zastosowanie, przyimki eivj i
evn są bardzo bliskie
względem siebie. Pisma nowotestamentalne poświadczają o
właściwej hellenizmowi tendencji, że eivj jest coraz bardziej używane w znaczeniu i w miejsce evn. Stopniowo eivj zatraca swój charakter dynamiczny, swą
zdolność do oddawania niuansu ruchu. Przyjmuje się, że
proces ten rozpoczął się około roku 300 przed Chrystusem.
Po 600 latach zjawisko to było już czymś powszechnie
zauważalnym. W takim razie choćby chronologicznie Nowy Testament
znajdowałby się w centrum tej ewolucji[8].
Jak jednak wykazuje ojciec I. de la Potterie,
w listach Pawłowych, w pismach Janowych oraz w Ewangelii św. Mateusza
ta tak ważna zmiana nie daje jeszcze o sobie znać. Zdaniem tegoż
Autora w pismach tych pierwotna różnica między eivj i evn
zostaje zachowana i odgrywa bardzo ważną rolę, jeśli chodzi
o przekaz przesłania o zbawieniu. Przyimek eivj
zachowuje tam sobie właściwy „charakter” dynamiczny (tak
w znaczeniu pierwszym jaki i przenośnym)[9].
Takie właśnie jego cechy zostają wykorzystane, by
przybliżać chrześcijańskie rozumienie misterium Boga i Jego
zbawczego dzieła. Gramatyka jest w służbie teologii,
duchowości, zbawienia.

W znaczeniu pierwszym eivj
oznacza tyle co polskie „ku”, „aż do”,  „w (+  biernik)”. W znaczeniu miejscowym
przyimek ten wskazuje na przemieszczanie się w przestrzeni w
określonym kierunku, czyli na zmianę położenia
(również w znaczeniu zmiany sytuacji) i może być
tłumaczony przez np. „do”, „w (+  biernik)”, „ku”,
„aż do”. W znaczeniu czasowym eivj
może znaczyć np. „aż do”,  „na (czas  trwania)”. Może w takim razie
wskazywać zarówno na miejsce jak i na czas, w których dany
byt się znajduje czy czegoś doświadcza. Warto
podkreślić, iż mamy tu do czynienia z
współrzędnymi bardzo ważnymi
„jakościowo”, pozwalającymi na precyzyjne oraz gruntowne
umiejscowienie i przedstawienie sytuacji np. danej osoby. Jeśli chodzi o
znaczenie przenośne, to także w tym przypadku eivj może oddawać ideę kierunku,  przeznaczenia („do”,
„ku”)[10],
może również oznaczać „dla”, „ze
względu na”, „wobec”, „przeciw”. Przyimek eivj bywa także wykorzystywany, by
oddawać różne relacje i oznacza wtedy np. „co do”,
„jeśli chodzi o”[11].
W przypadku eivj napotykamy więc
na prawdziwą wielością znaczeń. Warto więc podkreślić,
że w Nowym Testamencie przynajmniej w pismach Janowych, w Ewangelii
św. Mateusza oraz właśnie w corpus paulinum należy tu
uwzględnić istotny punkt wspólny, którym jest
właściwa dla eivj idea
„ruchu ku ...”[12].

2.
Sformułowania eivj Cristo,n w tzw. listach autentycznych św. Pawła

W tzw. listach autentycznych[13]
św. Pawła konstrukcje typu eivj
Cristo,n spotkamy w następujących tekstach[14]:

1) eivj
Cristo,n:

a) Rz 16,5:
„który jest pierwocinami Azji eivj
Cristo,n (dla Chrystusa)”;

b) 1 Kor 8,12: „eivj
Cristo,n (przeciw Chrystusowi) zgrzeszyliście”;

c) 2 Kor 1,21: „który umacnia nas z wami eivj Cristo,n (dla Chrystusa)”;

d) Ga 3,24: „w ten sposób Prawo stało się
naszym wychowawcą eivj Cristo,n
(ze względu na Chrystusa)”;

e) Ga 3,27: „którzy zostaliście
ochrzczeni eivj Cristo.n (w
Chrystusa)”;

f) Flm 6: „oby twoja wspólnota wiary stała
się skuteczną w poznani wszystkiego dobra, które w nas jest eivj Cristo,n (ze względu na
Chrystusa)”.

2) eivj to.n Cristo,n:

a) 2 Kor 11,3: „żeby nie były odwiedzione wasze
umysły od prostoty i czystości, która jest eivj to.n Cristo,n (ze względu na
Chrystusa)”.

3) eivj Cristo.n VIhsou/n:

a) Rz 6,3: „zostaliśmy
ochrzczeni eivj Cristo.n  vIhsou/n (w Chrystusa
Jezusa)”;

b) Ga 2,16: „i my eivj
Cristo.n VIhsou/n (w Chrystusa Jezusa) uwierzyliśmy”.

Do grupy konstrukcji eivj
Cristo,n należy zaliczyć również
sformułowania eivj auvto.n i eivj o]n w przypadku, gdy auvto.n i  o]n
odnoszą się do osoby Zbawiciela. Jeśli  chodzi o tzw. listy autentycznych
św. Pawła, to trzeba tu wymienić następujące teksty[15]:

a) Flp 1,29: „nie tylko eivj
auvto.n (w Niego) wierzyć”;

b) Rz 10,14: „jak więc mieli kierować wezwania eivj o]n (do Niego), [skoro] nie
uwierzyli?”

Także w przypadku
przytoczonych powyżej tekstów nie trudno zdać sobie
sprawę, że w sformułowaniach typu eivj
Cristo,n przyimek eivj przyjmuje
różne znaczenia. W 1 Kor 8,12 znaczy
on tyle co „przeciw”. Należy więc stwierdzić,
że grzech jest rzeczywistością (postępowaniem itp.)
wymierzoną także przeciw Chrystusowi, przeciw zbawczemu związkowi
człowieka z Chrystusem[16].
W Ga 3,24 eivj wydaje się
posiadać przede wszystkim znaczenie czasowe i można je rozumieć
w znaczeniu: „aż do przyjścia”; jednak takie rozumienie
może warto uzupełnić w sensie: „ze względu na”
(chodziłoby więc o wskazanie na cel, na ukierunkowanie, niejako
misję do spełnienia)[17].
Z kolei w Rz 16,5 eivj można
przetłumaczyć przez „dla”. Ponieważ określenie avparch, („pierwociny” itd.) bywa
stosowane, by mówić o składaniu ofiar, dlatego też F.J. Leenhardt tłumaczy avparch. th/j VAsi,aj eivj Cristo,n z Rz 16,5
jako: „pierwociny Azji złożone w ofierze dla Chrystusa”[18].
Jeśli interpretacja ta jest słuszna, to warto dodać, że w
rozumieniu biblijnym do samej istoty ofiary należy tak ważny aspekt,
jakim jest jednoczenie z Bogiem. Z kolei w 2 Kor
11,3 Apostoł pisze, życie
wspólnoty wyznawców Chrystusa ma cechować
nieskalaność (gr. a`gno,thj)
„ze względu na Chrystusa (eivj
Cristo,n)”. Warto cofnąć się o wiersz
wcześniej. W 2 Kor 11,2 św. Paweł
ze szczerością wyznaje: „Jestem bowiem o was zazdrosny
Bożą zazdrością. Poślubiłem was przecież
jednemu mężowi, by was przedstawić Chrystusowi jako
nieskalaną (a`gnh.n) dziewicę”. W takim razie słowa „ze
względu na Chrystusa” (gr. eivj
Cristo,n) z 2 Kor 11,3 odnoszą się nie tylko do aktualnej
(biorąc pod uwagę pisanie listu, por. użycie czasów w
11,2-3) relacji między Zbawicielem i Kościołom Koryntian, ale
również do jej początku, czyli do zainaugurowanej wtedy
pomyślnej przemiany, do pomyślnego punktu zwrotnego w sytuacji
nawróconych Koryntian (por. 1 Kor 6,9-11)[19].
Czyli ukierunkowanie na Chrystusa, coraz pełniejsza komunia z Nim
stanowią cechę charakterystyczną, konstytutywną życia
chrześcijańskie. Otóż sformułowania eivj Cristo,n spotykamy także w
tekstach, gdzie Apostoł pisze o misterium chrztu i wiary. Przyimek eivj jest tam w służbie
przesłania o początku życia chrześcijańskiego, o
punkcie wyjścia, który znaczy nowy etap w życiu
człowieka, korzystną dla człowieka zmianę w jego
położeniu.

Tematy wiary i chrztu należą do
najbardziej zasadniczych dla Pawłowego rozumienia i przeżywania
misterium zbawienia i tym samym dla przeżywania swego bycia
chrześcijaninem. Sformułowania typu eivj
Cristo,n spotykamy w dotyczących chrztu Rz 6,3 oraz Ga 3,27
(być może należy tu dodać także 2 Kor 1,21). Z kolei w Ga 2,16; Flp 1,29
oraz Rz 10,14 sformułowania typu eivj
Cristo,n znajdują się w
kontekście dotyczącym misterium wiary. W swej obszernej,
dotyczącej formuł „w Chrystusie” (evn Cristw/|) pracy M. Bouttier stwierdza, że w
sformułowaniach dotyczących wiary św. Paweł woli
korzystać z przyimka eivj a nie z evn. Wspomniany Autor wyjaśnia to w taki
oto sposób: „... [przyimek eivj]
wskazuje na ruch, na zbliżanie się ku czemuś lub ku komuś.
Wiara jest u zarania tego nowego życia, o istocie którego
mówi formuła evn Cristw/|.
Wybrany przez Apostoła przyimek eivj
pokazuje nam, jak ten prowadzący ku Chrystusowi ruch wprowadza nas
«w» Niego i nas
«w» Nim utrzymuje”[20]. Mutatis mutandis
warto te słowa odnieść także do chrztu
chrześcijańskiego.

Należy jeszcze odnotować, że św.
Paweł korzysta z przyimka eivj
także, by przedstawiać np. związki ludzi z Bogiem Ojcem[21]
oraz z Duchem Świętym.

Jeśli chodzi o Ojca, to w tzw. listach
autentycznych św. Pawła należy tu wymienić
następujące teksty:

1.    Rz 8,7: „dążność
«ciała» (th/j sarko.j)
to wrogość względem (eivj)
Boga”;

2.    Rz 11,36: „... z Niego i przez Niego, i
dla (eivj; można rozumieć:
ku) Niego wszystko”;

3.    1 Kor 8,6: „dla nas istnieje jeden
Bóg, Ojciec, od którego wszystko pochodzi i dla (eivj) którego my istniejemy, oraz
jeden Pan, Jezus Chrystus, przez którego wszystko się stało i
dzięki któremu także my jesteśmy”;

4.    2 Kor 6,18: „będę wam
Ojcem (eivj pate,ra), a wy
będziecie moimi synami i córkami - mówi Pan
wszechmogący”.

O związkach z Duchem Świętym
mówi następujący tekst:

1.    Ga
6,8: „kto sieje dla (eivj) swego
«ciała» (sa,rx), od
«ciała» (sa,rx) jako
plon zbierze zepsucie; kto sieje dla (eivj)
Ducha, od Ducha jako plon zbierze życie wieczne”.

Warto też przytoczyć 1 Kor 15,45:
„Stał się pierwszy człowiek, Adam, duszą
żyjącą, a ostatni Adam duchem ożywiający” (Vege,neto o` prw/toj a;nqrwpoj VAda.m eivj yuch.n
zw/san( o` e;scatoj VAda.m eivj pneu/ma zw|opoiou/n). Słowa te
najprawdopodobniej należy interpretować w następującym
znaczeniu: w zmartwychwstaniu zbawiony człowiek w sposób ostateczny
i nieskończenie pełny od Chrystusa otrzymuje Ducha
Świętego, czyli zostaje ostatecznie „uduchowiony” (por. 1
Kor 15,43-46)[22].
W rozumieniu nowotestamentalnym „uduchowienie” nie polega na
odcieleśnieniu, ale poniekąd stawowi synonim zbawienia i życia w
ich pełni.

3.
Eivj Cristo,n
: o możliwości i rzeczywistości coraz pełniejszej koinonii
z Chrystusem

Według corpus paulinum wiara i chrzest
stanowią o przełomie w sytuacji człowieka, o bardzo ważnej
zmianie na lepsze w jego położeniu. Dokładniej
mówiąc, chodzi o Boży dar, zmianę w relacjach człowieka
z Chrystusem, o takie z Nim spotkanie, które posiada konsekwencje
zbawcze, gdzie przed człowiekiem staje otworem udział w pełni
życia wiecznego.

3.1.
Koinonia wiary

Jeśli chodzi teksty Pawłowe ze
sformułowaniami eivj Cristo,n, w
których te ostatnie odnoszą się do misterium wiary, to
należy wymienić Ga 2,16; Flp 1,29 oraz Rz 10,14.

Oto Ga 2,16: „... wiedząc, że
człowiek zostaje usprawiedliwiony nie z uczynków Prawa, ale jedynie
przez wiarę w Jezusa Chrystusa (dia.
pi,stewj VIhsou/ Cristou/), i my w Chrystusa Jezusa uwierzyliśmy,
abyśmy zostali usprawiedliwieni z wiary Chrystusowej (evk pi,stewj Cristou/), a nie z
uczynków Prawa, ponieważ z
uczynków Prawa nikt nie zostanie usprawiedliwiony”. W
tekście tym czasownik pisteu,w
(„wierzyć”) jest w aoryście. Normalnie rzecz biorąc
czas ten wskazuje na czynność dokonaną, o charakterze punktowym,
można powiedzieć: na przełom. Zaimek „my” (h`mei/j), który znajduje się
przed stwierdzeniem „w Chrystusa Jezusa uwierzyliśmy”,
podkreśla znaczenie powziętej decyzji, zaangażowanie się ze
strony podmiotu, to, co podmiot wyróżnia. Fakt „dokonany”
uwierzenia w Chrystusa jest swego rodzaju punktem wyjścia, przejściem
(paschalnym, nowostwórczym 2 Kor 5,17; por. Rz 6,3-4) do czegoś
nowego, do nowego stanu rzeczy. Cel i zamierzone czy spodziewane skutki tej
zmiany precyzują słowa: „abyśmy zostali usprawiedliwieni z
wiary Chrystusowej (evk pi,stewj Cristou/),
a nie z uczynków Prawa, ponieważ z  uczynków Prawa nikt nie zostanie
usprawiedliwiony” (Ga 2,16).
Potoczne rozumienie słów „usprawiedliwienie” czy
„usprawiedliwiać”, z jakim mamy do czynienia np. w Europie na
początku trzeciego tysiąclecia licząc od narodzin Zbawiciela,
może wprowadzać w błąd. Nie wystarczy też
stwierdzić, że mamy tu do czynienia kluczowym dla teologii
Pawłowej tematem. Tak stara się przybliżyć to zagadnienie R. Penna:

„Klasyczna interpretacja luterańska, według
której chrześcijanin jest «jednocześnie sprawiedliwym i
grzesznikiem» pozostawia sprawy załatwione połowicznie.
Faktycznie uważa ona Boga za niezdolnego do dokonania tego, co natomiast
dla św. Pawła jest wręcz nowym stworzeniem: «jeśli
ktoś jest w Chrystusie, jest nowym stworzeniem; to, co dawne,
minęło; wszystko stało się nowe» (2 Kor 5,17).
Nieporównywalnym jest nie tylko to, że Bóg - Sędzia
mówi do grzesznika: «jesteś niewinny»; On go także
takim stwarza. (…) Apostoł nie uważa, «jakoby» chrześcijanin
był sprawiedliwy. Paweł jest świadom, że łaska
przemienia to, czego dotyka: «Tak i wy rozumiejcie, że
umarliście dla grzechu, żyjecie zaś dla Boga w Chrystusie
Jezusie. (…) ponieważ nie jesteście poddani Prawu, lecz
łasce» (Rz 6,11.14). Apostoł podkreśla to
posługując się oryginalnym, zawierającym
przeciwieństwo schematem: «przedtem - teraz». W ten
sposób rozróżnia dwie fazy w życiu: dawną i
nową. Wytyczają one rytm dziejów zbawienia także,
jeśli chodzi o poszczególne osoby: «Niegdyś bowiem
byliście ciemnością, lecz teraz jesteście
światłością w Panu» (Ef 5,8; por. 2,11.13). Gdzie
indziej, po wyliczeniu wszelkiego rodzaju grzechów, przypomina on
Koryntianom: «A takimi byli niektórzy z was. Lecz
zostaliście obmyci, uświęceni i usprawiedliwieni w imieniu Pana
naszego Jezusa Chrystusa i w Duchu Boga naszego» (1 Kor 6,11, por. w.
9-10). Bóg wyrwał nas naszej przeszłości: (…)
to tak, jakbyśmy narodzili się na nowo lub ponownie odzyskali
utracone dziewictwo”[23].

Spróbujmy teraz sprecyzować
właśnie na podstawie Ga 2,16, co to znaczy wg Apostoła
„uwierzyć eivj Cristo,n”,
„uwierzyć w Chrystusa”. W tym wypadku „uwierzyć w
Chrystusa” nie można uznać po prostu za synonim np. dla
teoretycznej postawy zaufania wobec Jezusa z Nazaretu, nie można
przyjąć za synonim uznania za wiarygodną nauki Chrystusa i o
Chrystusie (np. mimo, iż nie posiada się na to wystarczających
dowodów empirycznych itp.). Tutaj „uwierzyć w
Chrystusa” to dużo więcej, to przede wszystkim pozwolić
przeprowadzić się do domeny zbawienia, czyli rzeczywiście
przyjmować zbawienie już w doczesnym „teraz”. Inaczej
mówiąc chodzi o przystanie do Chrystusa, o w jak
najpełniejszym tych słów znaczeniu uznanie Go za swego
jedynego Pana i Zbawiciela, o przyjęcie prawdy, że tylko przez Niego
można dostąpić zbawienia, o komunię z Nim (por. np. Rz 10,14.13.9; Ga 2,20). Wiara jest
więc także źródłem nadziei co do
przyszłości i teraźniejszości, co do możliwości i
godności swych własnych i innych ludzi.

Według Apostoła wraz z przystaniem przez
wiarę do Chrystusa, wraz z przyjęciem w ten sposób przez
człowieka daru komunii z Chrystusem w życiu danego człowieka
rozpoczyna się więc nowy etap. Wiara jako pewien „stan
rzeczy” i postawa dynamicznej czyli żywej (nie zaś statycznej,
martwej, zamkniętej na rozwój, pogłębianie się,
dopełnienie) koinonii z Chrystusem zbawczo naznacza całokształt życia
takiego człowieka. Coraz pełniejsze zjednoczenie z Chrystusem
już w doczesnym „teraz” otwiera drogę na
przyszłość ostatecznej komunii w wieczności zbawienia. Tak
rozumiana wiara czyli wspólnota z Chrystusem ma już w doczesnym
„teraz” przemieniać, kształtować człowieka,
jego życie, sposób myślenia, postępowanie, reakcje,
nadzieje. Ta komunia jest mocą dla człowieka już w
doczesności. Nadaje jego postępowaniu, zamierzeniom i nadziejom nowe,
ubogacające wymiary; otwiera przed nim nowe możliwości (por. np.
Ga 2,19n).

W Flp 1,29-30 Apostoł stwierdza: „wam
bowiem z łaski dane jest to dla Chrystusa: nie tylko w Niego (eivj auvto.n) wierzyć, ale i dla Niego
cierpieć, skoro toczycie tę samą walkę, jaką u mnie
widzieliście i o jakiej u mnie teraz słyszycie” (Flp 1,29-30, por. 2,1-11). W tekście
greckim „wierzyć” to pisteu,ein.
Gramatycznie mamy tu do czynienia z trybem oznajmującym czasu
teraźniejszego, czyli z taką formą gramatyczną,
która wyraża ciągłość, trwanie. Natomiast w Ga
2,16 Apostoł pisze o przełomie, kiedy człowiek zaczyna
wierzyć w Chrystusa, wchodzi w komunię z Nim. Flp 1,29-30
uzupełnia to spojrzenie: postawa wiary, komunia wiary jest czymś
trwałym, charakteryzuje życie chrześcijańskie, należy
do jego istoty. W Flp 1,29 postawę związku wiary z Chrystusem
Apostoł ukazuje za pomocą słowa  evcari,sqh, „zostało
dane jako łaska”. Stronę bierną można tu
rozumieć jako passivum divinum, Bożą stronę bierną; w
praktyce należałoby wtedy rozumieć: „Bóg wam
dał łaskę ...”. Komunia z Chrystusem zawsze i
wszędzie, najpierw i przede wszystkim jest suwerennym darem Bożym,
darem radośnie danym[24].
Właśnie jako pochodząca od Boga, jako nawiedzenie Boże,
jako Jego dar wiara posiada moc zbawczą. Jeśli czytać razem jako
pewną całość Flp 1,29 - 2,11, to wspólnotę z
Chrystusem i tym samym z Bogiem Ojcem[25]
oraz z Duchem Świętym[26]
trzeba rozumieć jako udział w Chrystusowym misterium paschalnego,
skutecznego przyjścia po potrzebujących zbawienia i rzeczywiście
udzielenia zbawienia w wywyższeniu czyli w koninonii z Ojcem i Duchem
Świętym, w koinonii Bożej. Wiara w przeciągu całego
życia chrześcijańskiego jest takim właśnie
uczestnictwem.

Także Rz 10,14 wraz z kontekstem (por.
zwłaszcza 10,9-13), przedstawia związek wiary z Chrystusem jako
posiadający charakter zbawczy, nawet jako warunek zbawienia. Komunia wiary
z Chrystusem jawi się tu jako condicio sine qua non skutecznego zwracania
się do Chrystusa, zbawczego z Nim bycia (można tu myśleć
przykładowo o tym specyficznym spotkaniu z Chrystusem, jakim jest
modlitwa). Oto Rz 10,9-14:

„Jeżeli więc ustami swoimi wyznasz, że
Jezus jest Panem, i w sercu swoim uwierzysz, że Bóg Go
wskrzesił z martwych, to osiągniesz zbawienie. (...) Wszak
mówi Pismo: Żaden, kto wierzy w Niego, nie będzie zawstydzony.
(...) Albowiem każdy, kto wezwie imienia Pańskiego, będzie
zbawiony. Jakże więc mieli wzywać Tego, w którego (eivj o]n) nie uwierzyli?” (Rz 10,9-14).

Ze względu na tok myślenia przytoczony
tekst każe rozumieć wspólnotę wiary z Chrystusem jako
podstawę, punkt wyjścia dla zbawczej komunii z Chrystusem jako
takiej. Również gramatyka kieruje ku takiej interpretacji.
Znajdujące się w Rz 10,14 słowo evpi,steusan
(„uwierzyli”) gramatycznie jest w trybie oznajmującym aorystu,
z którym spotkaliśmy się już w Ga 2,16 evpisteu,samen
(„uwierzyliśmy”). Podobnie jak w Ga 2,16 tak też w Rz
10,14 związek wiary z Chrystusem, akt wiary w Niego, wejście w ten
związek jest rozumiane jako konieczny warunek zbawienia, jako
pomyślny przełom czy zasadniczy krok na drodze ku zbawieniu
wiecznemu.

3.2.
Koinonia chrzcielna

W tzw. listach autentycznych św. Pawła w
związku z chrztem sformułowania typu eivj
Cristo,n występują w Rz 6,3 oraz w Ga 3,27.

W Ga 3,27 stwierdzenie eivj Cristo.n evbapti,sqhte, czyli „zostaliście
ochrzczeni (można też rozumieć: zostaliście zanurzeni) w
Chrystusa” być może należy uznać za
skróconą formę bardzo ważnej formuły bapti,zein eivj to. o;noma tou/ Cristou// („chrzcić w imię
Chrystusa”; por. Dz 19,5; Mt 28,19;
1 Kor 1,13.15)[27].
W sformułowaniach typu bapti,zein eivj Cristo.n („chrzcić w Chrystusa”) M. Bouttier tłumaczy eivj przez „ku” (fr. „vers”), „ze względu na”
(fr. „en vue de”)[28]. Sięgając po przyimek eivj św. Paweł
być może wykorzystuje, by
być zrozumialszym, sobie współczesną terminologię
prawniczą. Dokładniej mówiąc, może chodzić
stosowane wtedy w księgowości sposoby zaznaczania
przynależności danej rzeczy czy osoby do innej osoby (np. w znaczeniu
„zostać wpisanym na czyjeś konto”)[29].
Rzeczywiście na samym początku Ga 3,29 Apostoł pisze:
„Jeżeli zaś należycie do Chrystusa ...”.

Rozpoczynającą się wraz z udzieleniem
obmycia chrzcielnego (por. 1 Kor 6,11; Tt 3,5) przynależność do
Chrystusa można interpretować w znaczeniu, że przyjęcie
chrztu stanowi początek nowego etapu w życiu człowieka, że
jest to przełom zbawczy (por. Rz 6,1-11; 1 Kor 6,9-11). Jak
widzieliśmy podobnie należy rozumieć przesłanie, jakie
zawierają te teksty ze sformułowaniami typu eivj Cristo,n, gdzie jest mowa o wierze. W obu wypadkach
analogicznie wskazują na to tak zastosowanie przyimka eivj oraz czasów (kryteria gramatyczno
- językowe) jak i Pawłowe rozumienie wiary i chrztu oraz bardzo
ścisłych związków między nimi (kryteria
teologiczne). W obu przypadkach widać też, że zdaniem
Apostoła dar zbawienia nie polega na tym, że człowiek przechodzi
do jakiejś próżni etyczno - moralnej czy religijnej, gdzie
byłby niczym nieograniczonym panem swych działań, siebie samego
czy innych ludzi. Zbawienie jest rzeczywistością przebogatą na
miarę swego Dawcy. Otóż do jego zasadniczych cech należy
następująca: udzielanie ratunku i pełni życia nie polega na
pozostawieniu człowieka samego sobie czy w jakiejś pustce, ale
człowiek w zupełności podporządkowuje się Bogu, przy
czym to podporządkowanie się jest jak najbardziej korzystne dla
człowieka, wynika z miłości bezinteresownej i jest jej
przejawem. „...ten, kto został powołany w Panu jako niewolnik,
jest wyzwoleńcem Pana. Podobnie i ten, kto został powołany jako
wolny, staje się niewolnikiem Chrystusa. Za wielką przecież cenę
zostaliście nabyci. Nie bądźcie więc niewolnikami
ludzi” (1 Kor 7,22-23; por. Rz 14,9: „Po to bowiem Chrystus
umarł i powrócił do życia, by zapanował tak nad umarłymi,
jak nad żywymi”).

W Ga 3,27 św. Paweł stwierdza:
„ponieważ wszyscy, którzy zostaliście ochrzczeni w (eivj) Chrystusa, przyoblekli na siebie
Chrystusa”. Wraz z udzieleniem - przyjęciem chrztu dokonuje się
bardzo ważna, pozytywna dla człowieka zmiana. Wraz ze chrztem
człowiek dostępuje „włączenia”, paschalnego
„wyjścia” a dokładniej mówiąc paschalnego
„przeprowadzenia - wprowadzenia”
w nową relację z Chrystusem. Jest to początek, punkt
wyjścia dla dalszych zmian (aż po zmartwychwstanie i pełnię
życia wiecznego włącznie), dla nowego życia. Już
stanowiąca początek przemiana chrzcielna jest taka, że
Apostoł może bezpośrednio po Ga 3,27 napisać: „Nie ma
już więcej Żyda ani Greka, nie ma już więcej
niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już więcej
mężczyzny ani kobiety, bo wy wszyscy jesteście jednym w (evn) Chrystusie Jezusie” (Ga 3,28).
Wraz z chrzcielnym zjednoczeniem z Chrystusem urzeczywistnia się komunia
międzyludzka. Ludzkie przekonania o niemożliwym zostają tu
pozytywnie skorygowane[30].
Komunia „wertykalna”, czyli z Chrystusem, przynosi komunię
„horyzontalną”. Jednak nawet tutaj Apostoł jeszcze
się nie zatrzymuje. W Ga 3,29 kontynuuje, wyjaśnia on:
„Jeżeli zaś należycie do Chrystusa, to jesteście
też potomstwem Abrahama i, zgodnie z obietnicą, dziedzicami”.
Św. Paweł zachęca, by dalej mu towarzyszyć w jego
rozumowaniu: „to wam jeszcze powiem” (Ga 4,1). Jak wskazują
dalsze wiersze, to dziedziczenie trzeba rozumieć także a nawet przede
wszystkim w znaczeniu zbawczego usynowienia ludzi przez Ojca w Duchu Świętym
(por. Ga 4,1-7; zob. też Rz 8,14-17). Przynosząca zbawienie koinonia
z Chrystusem ze swej istoty polega także na koinonii z Ojcem i z Duchem
Świętym. I jest to wspólnota jak najbardziej serdeczna (por.
np. słowo „Abba” w Ga 4,6; zob. też Ef 2,19).

Jak to przedstawia Rz 6,3 chrzest jest
„chrztem w Chrystusa”, „chrztem w Jego
śmierć”: „Czy nie zdajecie sobie sprawy, że my
wszyscy, którzy zostaliśmy ochrzczeni (evbapti,sqhmen, można rozumieć: zanurzeni) w (eivj) Chrystusa Jezusa, zostaliśmy
ochrzczeni (evbapti,sqhmen, można
rozumieć: zanurzeni) w (eivj) Jego
śmierć?”  Kontekst
pozwala lepiej odczytać, na czym polega ta ważna zmiana, o
której jest mowa, na czym polega zbawcze novum. W Rz 6,1-2 św.
Paweł stwierdza: „Cóż więc powiemy? Czyż mamy
trwać w grzechu, aby łaska bardziej się wzmogła?
Żadną miarą! Jeżeli umarliśmy dla grzechu, jak
możemy nadal w nim żyć?” A oto Rz 6,4: „...
zostaliśmy razem z Nim pogrzebani przez chrzest (dia. tou/ bapti,smatoj, można rozumieć: przez
zanurzenie) w (eivj) śmierć,
abyśmy, jak Chrystus został wskrzeszony z martwych przez
chwałę Ojca, i my postępowali w (evn)
nowości życia”. Określenie „przez chwałę
Ojca” może znaczyć tyle co „przez Ducha Ojca”,
„przez Ducha Świętego” (por. np. Rz 8,11:
„Jeżeli zaś mieszka w was Duch Tego, który Jezusa
wskrzesił z martwych, to Ten, co wskrzesił Chrystusa z martwych,
przywróci do życia wasze śmiertelne ciała przez swego
Ducha, który w was mieszka”)[31].
Rz 6,1-4 można interpretować w znaczeniu, że wraz z chrztem
człowiek otrzymuje dar nowego życia, że od udzielenia chrztu
naprawdę żyje on życiem Zmartwychwstałego i
zmartwychwstania. Kontekst dalszy potwierdza taką interpretację.
Tutaj niech wystarczy jeden przykład: „Tak i wy rozumiejcie, że
umarliście dla grzechu, żyjecie zaś dla Boga (można
rozumieć: dzięki Bogu) w Chrystusie Jezusie” (Rz 6,11; por. np.
Ef 2,6). Chrzest jest udziałem w śmierci Chrystusa. Jednak zbyt
często zapomina się czy nie zauważa (w takim razie interpretacja
myśli, duchowości, doświadczeń i nadziei Pawłowych,
czyli jego chrześcijaństwa nie do końca jest wtedy poprawna,
całościowa, dogłębna), że wg św. Pawła od
samego początku, od udzielenia go chrzest daje udział w całym
misterium paschalnym Zbawiciela, czyli także udział w Jego
zmartwychwstaniu i otoczeniu chwałą. Nawiązując do Ef 2,6 J. Daniélou pisze:

„W wartym odnotowana tekście św. Paweł
stwierdza (...), że przez chrzest zostaliśmy wskrzeszeni razem z
Chrystusem i że zasiadamy razem z Nim w niebie (Ef 2,6). Chrzest jest
więc uczestnictwem we wniebowstąpieniu Chrystusa: nie tylko w nadziei
jesteśmy już z Nim w niebie, łaska już jest aktualnym
uczestnictwem w przebóstwieniu Chrystusowego
człowieczeństwa”[32].

Koinonia z Chrystusem, która staje się
udziałem człowieka wraz z przyjęciem chrztu, wg św.
Pawła rzeczywiście jest początkiem nowego, pomyślniejszego
etapu w życiu danej osoby. Przez chrzest, w obmyciu chrzcielnym
człowiek otrzymuje dar nowego życia. Może lepiej byłoby
powiedzieć, iż jego życie zostaje odnowione, dopełniane
(por. 2 Kor 5,17). Jeśli chodzi o ten pomyślny przełom na drodze
ku pełni życia w wieczności, to bardzo ważny jest tu aspekt
przebaczenia nawet takich grzechów, które zamykały
drogę do zbawienia wiecznego. Bardzo wymownie zaświadcza o tym np. 1
Kor 6,9-11. Ten sam tekst każe jednak rozumieć to odnowienie,
oczyszczenie, przebaczenie także właśnie jako dopełnienie
życia (por. np. wzmiankę o uświęceniu). Człowiek
zostaje więc wprowadzony do nowego porządku, do nowej ekonomii,
otrzymuje udział w Nowym Przymierzu. Apostoł powie nawet, iż
mamy tu do czynienia z nowym stworzeniem, czyli stworzeniem odnowionym i
dostępującym dopełnienia (por. 2 Kor 5,17; Ga 6,15; Rz 6,6; Ef
4,22-24): zmiana jest aż tak radykalną, że obdarzany zbawieniem
podmiot zachowuje swą identyczność, nie zostaje unicestwiony,
pozostaje, otrzymuje pełnię istnienia.

Zmiana na lepsze w sytuacji człowieka jest
więc rozumiana jako jak najbardziej zasadnicza. Chrzcielne zjednoczenie z
Chrystusem jest interpretowane jako przełom. Jak to przestawia św.
Paweł, dla człowieka, który przyjął chrzest - właśnie
dzięki przyjęciu pomocy Chrystusowej i to począwszy od
otrzymania chrztu, od chrzcielnego zjednoczenia z Chrystusem - dla takiego
człowieka dobiega końca (i to na sposób właściwie
absolutny, por. np. Rz 8,1-2) stary porządek, do którego
człowiek ten należał przed chrztem i od którego zgubnie
zależał[33].
Jeżeli pod niejednym względem nie jest to jeszcze koniec
eschatologiczny - ostateczny (w doczesnym „teraz” także w
przypadku chrześcijan pozostaje przecież bardzo poważne
zagrożenie grzechem, śmiercią)[34],
to z pewnością jest to co najmniej początek końca.
Rzeczywiście trzeba pamiętać, że przy całym swym
radykalizmie i znaczeniu zmiana chrzcielna nie jest ostatnim słowem Boga
(co absolutnie nie umniejsza znaczenia tej zmiany). Pełnia zwycięstwa
nad grzechem, zbawienia, zjednoczenia z Bogiem czyli udzielenie pełni
życia ma dopiero mieć miejsce ostatecznie wraz ze zmartwychwstaniem
ciała i tym samym z wprowadzeniem zbawionego człowieka w
całokształcie udzielonego mu istnienia w niezmierzoną
wieczność chwały koinonii życia z Ojcem i Chrystusem oraz
Duchem Świętym (por. np. 1 Tes 4,16n).

W Rz 6,4 Apostoł następująco stara
się przybliżyć istotę tego paschalnego przełomu, jakim
jest udzielenie - przyjęcie
chrztu. Jeśli jakiś człowiek przyjmuje chrzest
chrześcijański, to tym samym dostępuje on włączenia w
paschę Chrystusową. Taki człowieka otrzymuje udział w
śmierci Chrystusa i wraz z Nim zostaje pogrzebany (mamy tu być
może nawiązanie do sposobu udzielania chrztu właśnie przez
zanurzenie; jeśli tak to tym bardziej trzeba podkreślić, że
jednak znak zewnętrzny, widzialny i w tym wypadku jest w służbie
wydarzeń zbawczych, zupełnie przekraczających porządek
doczesny choć jednocześnie tak bardzo pozytywnie dotyczących
tego porządku). Można powiedzieć, że chodzi o udział w
pierwszej części (jeśli wolno tak dzielić) Paschy
Chrystusowej. Jednak podobnie jak w przypadku Zbawiciela również w
wypadku pozostających z  Nim w
koinonii ta pierwsza część jest - zupełnie
przekraczając ludzką logikę, możliwości czy nawet
oczekiwania - takim kresem, który stanowi początek nowego,
pomyślniejszego, wspanialszego stanu rzeczy. W Rz 6,4 Apostoł w
następujący sposób kontynuuje swą myśl:

„abyśmy, jak Chrystus został wskrzeszony z
martwych przez chwałę Ojca, i my postępowali w (evn) nowości życia”.

Chrzest chrześcijański jest chrztem
„w (eivj) Chrystusa Jezusa”
(Rz 6,3). Ma miejsce pomyślny dla człowieka przełom. Kończy
się jeden etap w życiu człowieka (czy przynajmniej takie
możliwości rzeczywiście stają otworem przed człowiekiem).
Już w doczesności - czyli wśród aktualnych
zagrożeń ze strony grzechu, śmierci, mocy zła -
człowiek zostaje wprowadzony w nowy eon, w nowy porządek. Za np. 2
Kor 5,17 należy to rozumieć w kategoriach nowego stworzenia,
odnowienia i dopełnienia stworzenia. W Rz 6,1-11 Apostoł przedstawia
to jako uwolnienie od grzechu, od bezcelowości, od zmierzania tym samym ku
śmierci i jako ukierunkowanie na Boga, na coraz pełniejszą,
życiodajną komunię z Bogiem. Oto przynajmniej Rz 6,11:
„... umarliście dla grzechu, żyjecie zaś dla Boga w
Chrystusie Jezusie”.

Tekst grecki Rz 6,11 każe rozumieć
śmierć dla grzechu i życie dla Boga (czy: „życie
dzięki Bogu”, bo także w ten sposób można
tłumaczyć tekst oryginalny) jako pewien zapoczątkowany i
trwający stan. Wg 1 Kor 12,13 w mocy Ducha ma tu miejsce zjednoczenie we
wspólnocie Kościoła: chrzest jest chrztem „w jedno
Ciało (eivj e]n sw/ma)”. Ten
nowy, zbawczy stan rzeczy to bycie w Chrystusie (np. Rz 6,11), w Duchu
Świętym (np. 1 Kor 12,3), w Bogu Ojcu (np. 1 Tes 1,1). Negatywnie
można rozumieć, że wydarzenie chrzcielne „wyrywa”
człowieka z jego poprzedniego stanu „w Adamie” (1 Kor 15,22:
„I jak w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy
będą ożywieni”), w grzechu (Rz 6,2), w śmierci (Rz
5,21), w słabości ulegania grzechowi, egoizmowi, samobójczemu
zamykaniu się na Boga i bliźnich (czyli ze stanu evn sarki,, por. Rz 7,18; 8,3.8.9)[35].
Jak to bardzo wymownie przedstawia np. liturgia, chrzest to
„wydarzenie” dokonujące się w określonej chwili,
wydarzenie o charakterze „punktowym”. Jednak chrześcijanie od
zawsze wyznają wiarę (czyli: sami nią żyją i chcą
tym życiem podzielić się z innymi, udostępnić im
zbawienie), że to wydarzenie naznacza człowieka na całe życie.
Teologia sięga tu nawet po określenie „niezatarte
znamię”[36].
Stwierdzenia w rodzaju „zostać ochrzczonym w Chrystusa”
może więc rozumieć w znaczeniu „dostąpić komunii
z Chrystusem”, „zostać paschalnie wprowadzonym do domeny
Chrystusa, pod Jego władzę, do Jego «sfery», do Jego
królestwa, czyli do życia i zbawienia”. Odtąd
człowiek jest w koinonii z Chrystusem, żyje w Chrystusie a Chrystus w
nim (por. np. Ga 2,20; 3,27n). Zdaniem M.
Bouttier stwierdzenie „zostać ochrzczonym w Chrystusa”
można sparafrazować przez „być ochrzczonym w bycie w
Chrystusie”[37];
idąc po tej linii otrzymujemy następujące rozumienie:
„zostać zanurzonym - włączonym w boskie, synowskie
życie Chrystusowe”. Wydaje się, że św. Paweł
odwołuje się do sformułowań eivj
Cristo.n właśnie, by oddać to zbawcze przemieszczenie,
paschalne wyprowadzenie - wprowadzenie, misterium inkorporacji, kiedy
człowiek wierząc i przyjmując chrzest zostaje wprowadzony w
życie w Chrystusie, dostępuje przejścia ze śmierci czy
zagrożenia nią do życia, z grzechu do świętości
czyli do komunii w życiu Bożym.

W 1 Kor 10,2 św. Paweł dzieli
się z chrześcijanami z Koryntu następującą
myślą: „wszyscy w (eivj)
Mojżesza zostali ochrzczeni (można rozumieć: zostali zanurzeni, evbapti,sqhsan) w (evn) chmurze i w (evn)
morzu”[38].
W ten sposób Apostoł pisze o wyjściu - wyprowadzeniu z Egiptu.
Jest jednak wysoce prawdopodobnym, że mamy tu do czynienia z takim czy
innym nawiązaniem do chrztu chrześcijańskiego[39].
Jak już można było się przekonać, wg Apostoła
chrzest chrześcijański jest eivj
Cristo.n. Grecki czasownik bapti,zw,
który także w tekstach Pawłowych spontanicznie bywa rozumiany
w znaczeniu „chrzcić”, najprawdopodobniej w znaczeniu
pierwszym znaczy „zanurzać”[40].
W sformułowaniach dotyczących chrztu chrześcijańskiego
przyimek eivj wydaje się
wprowadzać ideę stania się własnością,
przejścia ochrzczonego na własność Chrystusa, przeniesienia
do Jego domeny, do Jego sfery działania[41].
Wg Apostoła Chrystus jest nowym - ostatecznym (eschatologicznym) Adamem.
Komunia z Chrystusem daje więc przynależność do nowej
ludzkości, do ludzi rzeczywiście żyjących i mogących
żyć wiecznie (por. 1 Kor 15,22). Wróćmy teraz do
przytoczonego powyżej 1 Kor 10,2. W pewnym sensie należy
powiedzieć, że wg Apostoła Chrystus jest również i
nowym Mojżeszem, bo jest przywódcą nowego Ludu Bożego[42].

Można przyjąć, że na swój
sposób także 1 Kor 10,1-2 zaświadcza o nowym status quo, jakie
już doczesnym „teraz” stanowi udział wyznawców
Chrystusa. Dokładniej mówiąc chodzi o paschalne wyprowadzenie,
wyzwolenie z niewoli grzechu, jego konsekwencji oraz przyczyn, pozytywnie rzecz
ujmując o przynależność do Ludu - Wspólnoty,
której Panem, Głową i Zbawicielem jest Chrystus[43].
W urzeczywistnieniu Bożego zamiaru zbawienia ludzi Chrystus i Mojżesz
są postaciami kluczowymi: oczywiście każdy z nich we
właściwej sobie mierze. I tak np. w przypadku wyprowadzenia z Egiptu
i w czasie marszruty do Ziemi Obiecanej, by mieć udział w Bożym
dziele, trzeba było być w jedności z Mojżeszem (w 1 Kor
10,1n Apostoł podkreśla, że taka komunia musi posiadać
konkretny wyraz w postępowaniu danego człowieka; nie chodzi więc
o udział „automatyczny”, „mechaniczny”)[44].
Analogicznie św. Paweł pisze o misterium koinonii z Chrystusem:
chrzest jednoczy z Chrystusem i tym samym włącza w
Kościół, Jego Lud[45],
czemu odpowiada (czy: ma, musi odpowiadać) zmiana w postępowaniu
danego przyjmującego zbawienie człowieka (np. 1 Kor 6,9-11).
„Zostaliśmy ochrzczeni w Jezusa Chrystusa” (evbapti,sqhmen eivj Cristo.n VIhsou/n, Rz
6,3). To Chrystus jednoczy, wg Bożego zamysłu, nowy Lud Boży
(por. np. Ef 1,10); czyni to, by dać udział w swoim zbawczym dziele
(wg Apostoła to w ten sposób urzeczywistnia się zbawienie;
por. np. Ga 3,26-29). Chrystus zostaje więc i w ten sposób ukazany
jako początek np. nowej ludzkości, nowej solidarności. Jest to
nowe życie: naznaczone obecnością Boga, który
powołuje, wspiera, umacnia, odnawia, wskrzesza, prowadzi do pełni
życia. Chrzest „w Chrystusa” inauguruje, znajduje swoją
kontynuację. Również i ona jest eivj
Cristo,n: „Tym zaś, który umacnia nas
wespół z wami eivj Cristo.n
i który nas namaścił, jest Bóg” (2 Kor 1,21).
Tekst grecki każe rozumieć, że to umacnianie przez Boga jest
czymś, co trwa,  że jest
ono ukierunkowane na koinonię ludzi z Chrystusem. Przytoczony tekst
wskazuje także na wymiar eklezjalny tej wspólnoty,
którą pielęgnuje sam Bóg. W pewnym sensie koinonia
ludzi z Osobami Bożymi jest ukierunkowana czy znajduje swój wyraz w
kononii międzyludzkiej. Podobne przesłanie zawiera Ga 3,27-28:  „Bo wy wszyscy, którzy
zostaliście ochrzczeni w (eivj)
Chrystusa, przyoblekliście na siebie Chrystusa. Nie ma już Żyda
ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma
już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście
kimś jednym w (evn) Chrystusie
Jezusie” (Ga 3,27-28, por. 1 Kor
12,13). Darowi nowego życia odpowiada nowa jedność i nowe
postępowanie, które są znakiem rozpoznawczym, czy dar nowego
życia rzeczywiście został przyjęty. Można
mówić tu o zasadzie pewnej „proporcjonalności”. I
tak św. Cyryl Jerozolimski pisze: „Wszyscy wprawdzie dostępują
odpuszczenia grzechów, ale uczestnictwo w Duchu Świętym dawane
jest każdemu według stopnia wiary”[46].

*.*

Warto zestawić rozumienie życia
chrześcijańskiego jako „życia eivj Cristo.n” z rozumieniem tego samego misterium jako
„życia evn Cristw/|”.
Można to zrobić choćby odwołując się do
zacytowanego powyżej Ga 3,27-28.
Widać wtedy, że chrześcijanie to ludzie, których
udziałem dzięki związkowi z Chrystusem jest nowe, korzystniejsze
dla nich status quo (por. np. Rz 6,1-11).
Podstawą dla tej zmiany jak i jej istotą jest wejście w
nową relację ze Zbawicielem, co można rozumieć jako
wejście - wprowadzenie do Jego królestwa[47],
co trzeba interpretować jako bardzo głęboką, zbawczą,
osobową z Nim koinonię[48].
Dokonuje się to poprzez akt wiary oraz sakrament chrztu św. Już
w życiu doczesnym człowiek otrzymuje wtedy nowe status quo koinonii ze
Zbawicielem[49].
Coraz pełniejsza koinonia z Chrystusem to także coraz pełniejsze
koinonia z Ojcem i z Duchem Świętym (por. np. Rz 8,13-17). To na tej
koinonii z Ojcem i Chrystusem, i Duchem polega zbawienie, misterium, w
którym ludzie otrzymują udział już teraz, by w
wieczności wraz ze wszystkim zbawionymi cieszyć się nim w
nieskończonej pełni.

[1] W
rozumieniu chrześcijańskim, jak to przedstawia np. Nowy Testament,
kiedy mówi się o życiu wiecznym, to określenia
„wieczne” absolutnie nie wolno ograniczać do znaczenia
„czasowego” (np. w znaczeniu, że życie to nigdy nie
przeminie), ale koniecznie należy wziąć pod uwagę
także znaczenie „jakościowe”. Zob. H. Sasse, aivw,n etc. w: Theological Dictionary of
the New Testament I, s. 197n. Por. też J. Finkenzeller, Eschatologia. Podręcznik teologii dogmatycznej pod
redakcją W. Beinerta. Traktat XI. Przekład o. W. Szymona OP. Redakcja
naukowa Z. Kijas OFMConv, Kraków 2000, s. 55: „Baltahrsar
kładzie akcent głównie na personalizację eschatologii;
należy ją, jego zdaniem, rozumieć ściśle teologicznie
i chrystologicznie. Nie może się ona zajmować szukaniem
eschatologicznych miejsce w kosmosie. Podstawowa tutaj prawda brzmi:
«Bóg jest ‘ostateczną rzeczą’ stworzeń.
Posiadany jest niebem, stracony - piekłem, badający - sądem,
oczyszczający - czyśćcem. Jego utrata jest śmiercią
istoty skończonej, ku Niemu i w Nim ona zmartwychwstaje. Ale jest tym
wszystkim w taki sam sposób, w jaki przychodzi do świata, a
mianowicie w swoim Synu Jezusie Chrystusie, który stanowi objawienie
się Boga i dlatego jest też kwintesencją rzeczy
ostatecznych» (...)”.

[2] Tytułem
przykładu warto tu wymienić także Ef 4,5: „Jeden jest Pan,
jedna wiara, jeden chrzest” oraz Mk 16,16: „Kto uwierzy i przyjmie
chrzest, zostanie zbawiony, a kto nie uwierzy, zostanie potępiony”.

[3] Por. np. M.A. Seifrid, In Christ, w: Dictionary of Paul and His
Letters. Editors: G.F. Hawthorne, R.P. Martin. Associate Editor: D.G. Reid,
Downers Grove - Leicester 1993, s. 433n.

[4] Por. np. D. Guthrie, R. Martin, God, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F.
Hawthorne, R.P. Martin. Associate Editor: D.G. Reid, Downers Grove - Leicester 1993, s. 367.

[5] Szerzej
na ten temat zob. np. C.M. Robeck, Knowledge, Gift of Knowledge, w: Dictionary of
Paul and His Letters. Editors: G.F. Hawthorne, R.P.Martin. Associate Editor:
D.G. Reid, Downers Grove - Leicester 1993, s. 527n; J. Corbon, A. Vanhoye, Connaître, w: Vocabulaire de
théologie biblique. Publié sous la direction de X. Léon -
Dufour etc. Deuxième édition révisé et
augmentée, Paris
1971, kol. 199n.

[6] G. Ravasi, Linee
bibliche dell’esperienza spirituale, w: Corso di spiritualità. Esperienza - sistematica - proiezioni, Brescia 1989,
s. 113.

[7] Co
do znajdujących się w corpus paulinum sformułowań itp. jako
wyrazu duchowości i osobowości św. Paw³a Aposto³a, zob. R. Penna, Paolo di Tarso. Un cristianesimo
possibile, Cinisello Balsamo 1992, s. 94n.

[8] Zob.
I. de la Potterie, L'emploi dynamique de eivj dans Saint Jean, Biblica
43(1962)366; A Greek
Grammar of the New Testament and Other Early Christian Literature. F.Blass and
A.Debrunner. A Translation and Revision of the Ninth-tenth German Edition
Incorporating Supplementary Notes of A.Debrunner by Robert W.Funk, Chicago - London 1988, § 1
przyp. 2; § 205, § 218; P.F.Regard, Contribution à l'étude des
prépositions dans la langue du Nouveau Testament. Avec une
préface de A.Meillet, Paris 1919, s. 350n.

[9] Por.
I. de la Potterie, L'emploi
dynamique de eivj dans Saint Jean,
Biblica 43(1962)367. Zob. te¿ M.A.Bailly, Dictionnaire
grec-français rédigé avec le concours de E.Egger. Edition
revue par L.Séchan et P.Chantraine Professeurs à la Faculté des
Lettres de Paris. Avec, en appendice, de nouvelles notices de mythologie et
religion par L.Séchan, Paris
1989, s. 596n.

[10] W
tym ostatnim przypadku jako przykład można podać Ef 1,5:
„[Bóg Ojciec] przeznaczył nas na (eivj) przybranych synów przez Jezusa Chrystusa dla (eivj) siebie, według przychylności
swej woli”. Por. J. Guitton, O Nowym Testamencie, Kielce 1999, s. 73:
„Oto podstawa tej nauki o przeznaczeniu, z której inteligencja
ludzka uczyniła coś doprowadzającego do rozpaczy, a która
dla świętego Pawła była  tryskającym
źródłem nadziei, pewności i radości.
Święty Paweł jest świadomy głębokiego
zakorzenienia zła w świecie. Myślał jednak, że
zło jest okazją dla jakiegoś większego dobra”.

[11] Zob. M.
Carrez, F. Morel, Dictionnaire grec - français du Nouveau Testament. 4e
édition revue et corrigée, Genève - Pierrefitte 1988, s.
81.

[12] Por. M.
Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes d'exégèse et de
théologie paulinienne, Paris 1962, s. 35 i 38; A Greek - English Lexicon of the New Testament
and Other Early Christian Literature. A Translation and Adaptation of the
Fourth Revised and Augmented Edition of Walter Bauer's
Griechisch - Deutsches
Wörterbuch zu den Schriften des Neuen Testaments und der übrigen
urchristlichen Literatur by William F.Arndt and F.Wilbur Gingrich. Second Edition Revised and Augmented
by F.Wilbur Gingrich and Frederick W.Danker from
Walter Bauer's Fifth Edition, 1958, Chicago - London
1979, s. 228.

[13] Przez
tzw. listy autentyczne św. Pawła rozumiemy tu: Rz, 1-2 Kor, Ga, Flp,
1 Tes i Flm. Na temat podziału poszczególnych pism
składających się na corpus paulinum na różne
grupy por. np. E.R. Martinez,
La vita cristiana e la
spiritualità secondo san Paolo (ad uso degli studenti), Roma 1992,
s. 4n; R.E. Brown, Que
sait-on du Nouveau Testament? Présentation de P. Debergé, Paris
2000, s. 463n.

[14] Sformułowania
typu eivj Cristo,n spotykamy
również w Ef 1,5; 4,15; 5,32; Kol 2,5 (poza corpus paulinum zob. Dz
24,24;  1 P 1,11; Hbr 1,5).

[15] Co
do konstrukcji eivj auvto.n, gdzie auvto.n odnosi się do Chrystusa, por.
też Ef 1,5; 4,15; Kol 1,16.20 (poza corpus paulinum np. Mt 27,30; Mk 1,10;
Łk 22,65; J 2,11; Dz 2,25). Jeśli chodzi o sformułowania eivj o]n, w których o]n odnosi się do Chrystusa, zob.
również np. Mt 12,18; J 6,29; Dz 14,23; 1 P 1,8 oraz 2 P
1,17.

[16] Por. Rz
8,7: „dążność «ciała» (th/j sarko.j) to wrogość w stosunku
do Boga (eivj qeo,n)”.

[17] Zob. A Greek - English Lexicon of the New
Testament and Other Early Christian Literature. A Translation and Adaptation of
the Fourth Revised and Augmented Edition of Walter Bauer's Griechisch
- Deutsches Wörterbuch zu den Schriften des Neuen Testaments und der
übrigen urchristlichen Literatur by William F.Arndt and F.Wilbur
Gingrich. Second
Edition Revised and Augmented by F.Wilbur
Gingrich and Frederick W.Danker from Walter Bauer's Fifth Edition, 1958,
Chicago - London
1979, s. 228.

[18] F.J.
Leenhardt, L'épître de saint
Paul aux Romains, Genève 1981, s. 213n. Por. A.
Oepke, eivj, Theologisches
Wörterbuch zum Neuen Testament II, s. 431.

[19] Bardzo
bliski św. Pawłowi nie tylko chronologicznie, ale także
jeśli chodzi o otwartość wobec świata pogańskiego i
tym samym uniwersalistyczne rozumienie Bożych zbawczych planów i
działań oraz powołania ludzi do aktywnego w nich udziału
Filon z Aleksandrii w jednym ze swych traktatów daje wyraz
następującej, intrygującej myśli: „U ludzi
zjednoczenie, jakie ma miejsce, by dać życie dzieciom, przemienia
dziewice w kobiety; jednak kiedy to Bóg zaczyna jednoczyć się
z jakąś duszą, to wtedy to, co wcześniej było
kobietą, Bóg na nowo czyni dziewicą” (De Cherubim 50;
cyt. za R. Penna, Paolo di Tarso. Un
cristianesimo possibile, Cinisello Balsamo 1992, s. 115, przyp. 18).

[20] M. Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes d'exégèse et de
théologie paulinienne, Paris 1962, s. 36 (por. s. 35); zob. tak¿e J. Fitzmyer, Pauline theology, w: The New Jerome Biblical
Commentary. Edited by R.E. Brown S.S. etc., London 1992,
s. 1409n.

[21] Wg
bardzo rozpowszechnionej opinii w Nowym Testamencie słowo qeo,j („Bóg”) należy
uznać za termin techniczny na określenie pierwszej Osoby
Trójcy Świętej, czyli na określenie Boga Ojca. I tak np.
wg M. Corbin w pismach nowotestamentalnych słowo qeo,j nie odnosi się nigdy do Ducha
Świętego (co w niczym nie przeczy Jego bóstwu), do Syna odnosi
się ono w J 1,1.18; 20,28; Rz 9,5; Tt 2,13; 1 J 5,20 (czyli 6 razy), w
pozostałych około 1312 tekstach słowo to oznacza Boga Ojca (La paternité de Dieu,
Paryż 1998, s. 10). Por.
np. F.-X. Durrwell, Le
Père. Dieu en son mystère. 3e édition, Paris 1993,
s. 13n; Bóg, Ojciec miłosierdzia. Oficjalny dokument Papieskiego
Komitetu Obchodów Wielkiego Jubileuszu Roku 2000 pod redakcją
Komisji Teologiczno - Historycznej Wielkiego Jubileuszu Roku 2000, Katowice
1998, s. 20; E.R. Martinez, La vita cristiana e
la spiritualitŕ secondo san Paolo (ad uso degli studenti), Roma 1992,
s. 17n; W. Breuning, Nauka o Bogu.
Podręcznik teologii dogmatycznej pod redakcją W. Beinerta. Traktat
II. Przekład J. Fenrychowa. Redakcja naukowa i wstęp do wydania
polskiego Z. Kijas OFMConv, Kraków 1999, s. 34n.

[22] Więcej
na ten temat zob. W. Misztal, Odnowienie i udzielenie pełni życia w
Świętym Duchu Ojca i Chrystusa. Studium na podstawie listów
św. Pawła Apostoła, Kraków 2002, s. 64n.

[23] R. Penna, Essere cristiani secondo
Paolo,
Casale Monferrato 1979, s. 48n;
ten¿e, Paolo di Tarso.
Un cristianesimo possibile, Cinisello Balsamo 1992, s. 115, przyp. 18.

[24] Greckie
terminy jak np. ca,rij („łaska”), cari,zomai
(„udzielić jako łaskę”) czy ca,risma („charyzmat”)
należą do tej samej rodziny słów co cara, („radość”).

[25] Słowa
„Dlatego też Bóg Go nad wszystko wywyższył i
darował Mu imię ponad wszelkie imię, aby na imię Jezusa
zgięło się każde kolano istot niebieskich i ziemskich, i
podziemnych, i aby wszelki język wyznał, że Jezus Chrystus jest
Panem” (Flp 2,9-11) można rozumieć także w
następującym znaczeniu: Ojciec sprawia zbawczą komunię
wiary z Chrystusem (por. Flp 2,13; Rz 10,9n), która to koinonia w swej
istocie polega na uczestniczeniu w związkach łączących Ojca
i Syna.

[26] Por.
Flp 2,1: „jeśli jest jakaś wspólnota Ducha (koinwni,a pneu,matoj)”; zob. też 2
Kor 13,13: „Łaska Pana Jezusa Chrystusa i miłość
Boga, i wspólnota (koinwni,a)
Ducha Świętego niech będą z wami wszystkimi!”

[27] Zob. A.
Feuillet, Romains, Supplément au Dictionnaire de la Bible X, kol. 807.

[28] M.
Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes d'exégèse et de
théologie paulinienne, Paris 1962, s. 36.

[29] Por. A.
Oepke, ba,ptw etc., Theologisches Wörterbuch zum Neuen
Testament I, 537; M. Quesnel, Paul et les commencements
du christianisme, Paris 2001,
s. 109 („Przez
chrzest ochrzczony staje siê w³asnoœci¹ Chrystusa,
który za niego umar³ ...”); inaczej uwa¿a O. Kuss, Zur paulinischen und
nachpaulinischen Tauflehre im Neuen Testament, Theologie und Glaube 6(1952), s. 403.

[30] Por. 1 Kor 12,13: „i w (evn) jednym Duchu (pneu/ma) my wszyscy przecież
zostaliśmy ochrzczeni w (eivj)
jedno Ciało (sw/ma): czy to
Żydzi, czy Grecy, czy to niewolnicy, czy wolni. I wszyscy zostaliśmy
napojeni jednym Duchem (pneu/ma)”.

[31] Tak
to ujmuje F.-X. Durrwell, Jésus Fils de
Dieu dans l’Esprit Saint, Paris 1997, s. 90: „W zmartwychwstaniu Jezusa
Bóg jest Ojcem, Chrystus zostaje zrodzony w synowskiej pełni. A to
właśnie w Duchu Świętym Ojciec wskrzesza Jezusa (Rz 1,4;
8,11), przez swoją moc (2 Kor 13,4), którą jest Duch, przez
swoją chwałę (Rz 6,4), którą jest Duch”. Por. G.
Ghiberti, Esegesi dei racconti della risurrezione, w: Il messaggio della
salvezza. Corso completo di studi biblici. Scritti Apostolici. A cura di: G.
Ghiberti etc., Torino 1969, s. 85; ten¿e, Spirito, w: Schede bibliche pastorali. Volume X. Sacr - Spi. 338, Bologna 1970, s. 16.

[32] J. Daniélou, Cristo e noi. Seconda edizione, Alba 1964, s. 290.
Zob. te¿ W.T. Hahn, Das Mitsterben und
Mitauferstehen mit Christus bei Paulus. Ein Beitrag zum Problem der
Gleichzeitigkeit des Christen mit Christus, Gütersloh 1937, s. 155 i 149. Zdaniem L. Bouyer oraz L. Dattrino „Męczeństwo
św. Polikarpa” (2,2) oraz „Akta męczenników
liońskich” (Euzebiusz, Historia kościelna, V,16,41)
wskazują, że pierwszym pokoleniom chrześcijan nie jest obca
wiara, iż w świadectwie cierpienia i śmierci
męczenników Duch Święty już rozpoczyna
przemianę śmiertelnego ciała męczenników w
ciało chwalebne, przy czym pełnia tej przemiany będzie
miała miejsce przy zmartwychwstaniu na życie wieczne; zob. L. Bouyer i L. Dattrino, Storia della spiritualità. 3/a. La spiritualità
dei padri (II-V secolo). Martirio -
verginitŕ - gnosi cristiana, Bologna 1986, s. 63.

[33] Np. przynajmniej jeśli chodzi o czasy
Apostoła i prześladowań, radykalnie ulega zmianie pozycja
zajmowana w społeczeństwie: stając się chrześcijaninem
człowiek przynajmniej w znacznej mierze dobrowolnie tracił swoje
zabezpieczenia społeczno-religijne (por.
np. 1 Kor 1,26; Ga 3,27-28). Por. P. Bonnard, L'épître aux Galates. 2e
édition revue et augmentée, Neuchâtel 1972, s. 78;
A.Vanhoye, La lettera ai Galati (ad
usum studenti), Roma 1989, s. 123.

[34] Także
człowiek ochrzczony, będący w komunii wiary z Chrystusem
pozostaje śmiertelny i może nawet ulec w walce ze złem,
zgrzeszyć (por. np. Rz
11,19n; Ga 6,8).

[35] Zob. J.
Fitzmyer, Pauline
theology, w: The New Jerome Biblical Commentary. Edited by R.E. Brown S.S.
etc., London 1992, s. 1409.

[36] Por. np. Katechizm Kościoła
Katolickiego, Poznań 1994, paragraf 698. Trzecia
część Katechizm Kościoła Katolickiego, której
zasadniczym tematem jest życie chrześcijan w doczesnym
„teraz”, została zatytułowana: „Życie w
Chrystusie”.

[37] M. Bouttier, Evn Cristw/|. Etudes d'exégèse et de
théologie paulinienne, Paris 1962, s. 37. Zob. tak¿e V. Iacono, Il Battesimo
nella dottrina di san Paolo. Tesi per la laurea in Sacra Scrittura presentata
presso il Pontificio Istituto Biblico in Roma, Roma 1935, s. 95n.

[38] Zdaniem M.
Bouttier (La vie du
chrétien en tant que service de la justice pour la sainteté. Romains 6,15-23,
w: Battesimo e giustizia in Rm 6 e 8.
M.Bouttier etc. A
cura di Lorenzo De Lorenzi, Roma 1974, s. 152) starotestamentalna refleksja
teologiczna odnośnie do wyjścia z Egiptu mogła mieć
znaczący wpływ na teologię i duchowość
Pawłową, może zwłaszcza na właściwe
Apostołowi rozumienie życia chrześcijan w doczesności jako
bardzo dynamicznego (czyli rzeczywiście jako życia a nie
jakiegoś marazmu itp.): jako przemiany, wkraczania w życie, coraz
pełniejszego w nim uczestnictwa, postępowania w paschalnej
nowości życia (por. np. 2 Kor
3,18;4,16; Rz 6,3n; 8,14), rozwoju duchowego (por. Flp 1,25; 2 Kor
10,15 oraz 2 Tes 1,3), jako wyrazu miłości (por. 1 Tes 3,12; Flp 1,9; por. też Rz
8, zwłaszcza w. 28-30).

[39] Por. Keener C.S., Komentarz historyczno -
kulturowy do Nowego Testamentu. Redakcja naukowa wydania polskiego K. Bardski
etc., Warszawa 2000, s. 361; A. Descamps, Le baptême, fondement de l'unité
chrétienne, w: Battesimo e
giustizia in Rom 6 e 8. M.Bouttier etc. A cura di Lorenzo De
Lorenzi, Roma 1974, s. 217. Jak na to wskazują także obecnie
stosowane obrzędy Wigilii Paschalnej idea łączenia
przeprowadzenia Izraelitów przez morze oraz chrztu
chrześcijańskiego nie jest obca Tradycji, teologii i liturgii
Kościoła.

[40] Co w interesujący sposób
odpowiada stosowanemu w starożytności, w tym także w czasach
św. Pawła, udzielaniu tego sakramentu poprzez zanurzenie (zob. także czasownik ba,ptw, „zanurzać”,
„kąpać” itp., od którego prawdopodobnie wywodzi
się bapti,zw); por. S. Lyonnet, Les épîtres de saint Paul aux
Galates et aux Romains, Paris 1953, s. 88.

[41] Por. F.J.
Leenhardt, L’épître
de saint Paul
aux Romains, Genève 1981, s. 88; O.Michel, Der Brief an die Römer. Übersetzt
und erklärt von Otto Michel. 5. bearbeitete Auflage dieser Auslegung,
Göttingen 1978, s. 205.

[42] Szerzej
na ten temat zob. J. Jeremias,
Mwush/j, w: Theological Dictionary of the
New Testament IV, s. 869n. Że pierwszym chrześcijanom taka
typologia nie tylko nie jest obca, ale że korzystają z niej, by
zgłębiać i przybliżać misterium Chrystusowe, nieraz
wymownie poświadcza o tym Ewangelia św. Mateusza; por. tam¿e s. 870n.

[43] F.F.Bruce,
L'épître de Paul aux Romains. Introduction et commentaire par F.F.
Bruce, Cergy-Pontoise - Fontenay-sous-Bois
1986, s. 110.

[44] Por.
F.J.  Leenhardt, L’épître de saint Paul aux Romains, Genève
1981, s. 85.

[45] Zob. A.
Descamps, Le baptême,
fondement de l'unité chrétienne, w: Battesimo e giustizia in
Rom 6 e 8. M.
Bouttier etc. A cura di Lorenzo De Lorenzi, Roma 1974, s. 217.

[46]
Św. Cyryl Jerozolimski, Katecheza I (cyt. za: Liturgia Godzin. Codzienna
modlitwa ludu Bożego. III. Okres zwykły. Tygodnie I - XVII,
Poznań 1986, s. 366). Zob. też np. S. Urbański, Mistyka Ducha
Świętego, w: „Niech zstąpi
Duch Twój”. Praca zbiorowa pod redakcją ks. J. Misiurka etc.,
Lublin 1999, s. 334 („Każdemu pomnożeniu cnót
teologalnych odpowiada proporcjonalnie aktywizacja darów”).

[47] Por.
E.Trocmé, Trocmé, 'Avec Jésus' et 'en Christ': Les
Evangiles comme miroir de la différenciation croissante entre deux
thèmes religieux primitivement confondus, Revue d'histoire et de
philosophie religieuses 42(1962), s. 227; R. Penna, Problemi e natura della
mistica paolina. Estratto da La Mistica. Fenomenologia
e riflessione teologica. I, Roma 1984, s. 208.

[48] Pomocnym
w zrozumieniu tu św. Pawła może się okazać tak
ważny tekst paschalny, jakim jest J 15,1-10: „Ja jestem prawdziwym
krzewem winnym, a Ojciec mój jest tym, który go uprawia ...”. Nie jest
wykluczone, że św. Paweł znał ten motyw (por. 1 Kor 3,6-9).

[49] Por. C.
Perrot, L'épître aux Romains, Cahiers Evangile 65(1988), s. 37.