Człowiek:
istota zamieszkała

·
Analecta
Cracoviensia 33(2001), s.463n

Mówić o człowieku, to podjąć
wielorakie ryzyko. Stajemy przecież wobec rzeczywistości niezmiernie
bogatych. Co dopiero mówić o misteriach Bożych? Nasze ludzkie
np. myślenie okazuje się zupełnie niewystarczające. A
jednak otrzymaliśmy zaproszenie, by robić jedno i drugie. Zaproszeniu
temu towarzyszy także poręka pomocy. Ojciec i Chrystus i Duch
Święty chcą z nami mówić o sobie samych, o nas, o
misterium stworzenia - zbawienia (np. 1 Kor 2,9-12). Jednym z punktów
okazuje się tu misterium zamieszkiwania w człowieku. Także ono
ma charakter eschatologiczny - ostateczny. Można więc i do niego
odnieść następujący komentarz: „próbując
wybełkotać jakieś słowa”[1].
Nie trzeba tego rozumieć pesymistycznie. Przecież jeszcze nie
jesteśmy u kresu drogi. Jeszcze mamy wzrastać, czyli także coraz
lepiej rozumieć. A bynajmniej nie tak mało już nam zostało
powiedziane, nie tak mało już wiemy.

1.     Kto
i jak może gospodarować w człowieku?

Idąc za myślą zawartą w Ga 4,4-6,
należałoby powiedzieć, że jednym z zasadniczych
rysów dzieła zbawienia jest udzielenie Ducha Świętego.
Dokładniej mówiąc, chodzi o takie udzielenie Ducha, gdzie to
wszechmocne i dobroczynne Tchnienie wkracza do naszych serc (czyli do
newralgicznego „punktu - źródła” naszych
postępowań, naszej tożsamości, całego życia i
osobowości). Sama koncepcja zamieszkiwania mówi zarazem o
odrębności oraz o ogromnej bliskości. Dopełnia się
wtedy też bardzo ciekawa przemiana. Zmienia się stosunek
człowieka do Boga. Np. Ojciec pozwala się określać nawet
mianem „Abba”. Dzieje się to za sprawą Ducha,
który nie tylko przebywa w sercu, ale także bardzo znacząco
tam działa. Apostoł próbuje oddać to misterium w
kategoriach np. wyzwolenia z niewoli oraz usynowienia i modlitwy, jakich
dotąd nie było. Ga 4,4-6 jest bardzo bliskie Rz 8,15-17: „Nie
otrzymaliście przecież ducha niewoli, by się znowu
pogrążyć w bojaźni, ale otrzymaliście Ducha przybrania
za synów, w którym możemy wołać: «Abba,
Ojcze!». Sam Duch wspiera swym świadectwem naszego ducha, że
jesteśmy dziećmi Bożymi. Jeżeli zaś jesteśmy
dziećmi, to i dziedzicami: dziedzicami Boga, a
współdziedzicami Chrystusa, skoro wspólnie z Nim cierpimy po
to, by też wspólnie mieć udział w chwale”.
Zamieszkiwanie Ducha w sercu człowieka prowadzi więc także do
takich skutków, które Apostoł ujmuje w kategoriach np.
chwały. I w Ga 4,4-6 i w Rz 8,15-17 warto też odnotować
następujący skutek obecności Ducha Świętego w
człowieku. Ma miejsce pewna zbawcza współpraca. Trzeba ją
widzieć np. w „płaszczyznach” modlitwy, bardzo
serdecznego i bliskiego spotkania z Ojcem w Chrystusie, jakiegoś
„współbrzmienia”, harmonii z Duchem Świętym
(por. Rz 8,26; Ga 4,6)[2].
Biorąc pod uwagę Rz 8,16, warto podkreślić temat  współświadczenia,
jakiegoś podobnego czy nawet takiego samego postrzegania nowej sytuacji
człowieka przez Ducha i przez samego człowieka, w którym Duch
gospodaruje. Znajdujący się tam czasownik
„współświadczy” (summarturei/)
wydaje się sugerować, że przekazywane przez jednego Ducha
drugiemu duchowi (przez Ducha Bożego duchowi człowieka)
przeświadczenie staje się przeświadczeniem
współdzielonym (por. Rz 2,15; 9,1)[3].
Wg Rz 8,16 Duch i duch nie utożsamiają się ze sobą.
Jednakże tekst ten pokazuje, że nie zawsze uda nam się jasno
rozróżnić między Duchem Świętym w
człowieku a duchem odnowionego człowieka. W każdym razie
ważnym dla Apostoła jest skutek udzielenia Bożego Tchnienia.
„Jak” nie zajmuje tu pierwszego miejsca. Sam skutek zamieszkiwania
tak czy inaczej jawi się jako wyraz Bożej suwerenności wobec
człowieka. „Jest” ona właśnie „przez”
Tchnienie. Inaczej mówiąc: nowy człowiek jest poddany swemu
Panu właśnie przez Ducha (np. Rz 8,9.14). Z tym, że to
podporządkowanie (jak całe obecność i działanie Ducha)
są jednoznacznie ukierunkowane na dobro człowieka. Dokładniej
mówiąc: chodzi o ustanowienie i pogłębianie
związków z Osobami Bożymi, o odnowę i dopełnienie, o
oświecenie, kierowanie, udzielanie mocy „duchowej” (1 Kor
2,7-10; 5,5n; Rz 5,5n; 8,4; por. Dz 1,8; 2 Kor 3,6n)[4].
„(...) problem natury [tego misterium] pozostaje na uboczu. Zupełnie
w sobie samej wystarcza perspektywa związków i zadań”[5].
Współbrzmi to harmonijnie z przekonaniem Ojców
Kościoła czy  np. św.
Tomasza z Akwinu, że całe spotkanie Boga z człowiekiem ma za cel
doprowadzić nas do pełni zbawienia[6].
To tu znajduje się klucz do poprawnej interpretacji wszelkich danych
Objawienia. Takimi też jest cel zamieszkiwania Bożego w nas. Tym
samym mamy określone zadania teologii tego zamieszkiwania czy całej
teologii[7].

Ga 4,4-6 oraz Rz 8,15-17 brzmią bardzo optymistycznie.
Jednak w obu tekstach przyjście czy obecność Ducha w
człowieku oznaczają także jakiś przełom. Chodzi o
sprawy zasadnicze. Jakie przecież przesłanie wynika z tych
tekstów, gdyby odczytywać je w kluczu nieobecności np. Ducha
Świętego? Teraz kolej na inne pytanie. Czy ewentualna
nieobecność w człowieku Świętego Tchnienia Bożego
oznaczałaby jakąś np. próżnię, neutralną
czy naturalną pustkę? Przynajmniej na mniej decydujące (jeśli
takowe istnieją) etapy naszego doczesnego „teraz” może
jakiś człowiek wolałby taki stan rzeczy? Wolałby
sytuację np. „nie bycia niepokojonym” (jeśli wolno tak
się wyrazić) przez Ducha Świętego? Pierwotne
chrześcijaństwo udziela np. następującej odpowiedzi:
„Gdy duch nieczysty opuści człowieka, błąka się
po miejscach bezwodnych, szukając spoczynku. A gdy go nie znajduje,
mówi: «Wrócę do swego domu, skąd
wyszedłem».  Przychodzi i
zastaje go wymiecionym i przyozdobionym. Wtedy idzie i bierze siedem innych
duchów złośliwszych niż on sam; wchodzą i
mieszkają tam. I stan późniejszy owego człowieka staje
się gorszy niż poprzedni” (Łk 11,24-26). W Rz 7,17.20
Apostoł Paweł mówi o zamieszkiwaniu grzechu w człowieku.
W Rz 7,18 pisze św. Paweł pisze: „Jestem bowiem świadom,
że we mnie, to jest w moim ciele (evn th/| sarki), nie mieszka dobro; bo łatwo
przychodzi mi chcieć tego, co dobre, ale wykonać - nie”.
Człowiek może stać się najstraszliwszą pustynią,
miejscem zniszczenia, zagłady. Czy tego chcemy czy nie, czy się nam
to podoba czy nie, czy z tego sobie zdajemy sprawę czy nie, nie
będzie to nigdy miejsce czy pustynia wygodnie nie zamieszkała. Wg
Nowego Testamentu, sytuacja bywa tu nawet tragicznie poważna.

W człowieku nie ma więc nigdy neutralnej pustki. W
naszych sercach (żeby skorzystać z tak drogiego Pismu św.
określenia, które wciąż ma nam tak dużo do
powiedzenia)[8] nie
ma miejsca na neutralność. Zawsze jest istotą
zamieszkałą. Wręcz trzeba powiedzieć: człowiek zawsze
jest bytem posiadanym przez „kogoś”, kto w nim jest[9].
Wg Pisma św., w chrześcijaninie mieszka Chrystus. „Teraz
zaś już nie ja żyję, lecz żyje we mnie Chrystus”
(Ga 2,20). Nie ma powodów, by nie odnieść tych
słów do każdego chrześcijanina, który znajduje
się w stanie łaski uświęcającej. W każdym razie o
bardzo aktywnym zamieszkiwaniu Chrystusa w nas mówią także
inne teksty, np. Rz 8,10; 2 Kor 13,5; Ga 4,19[10].
Skoro zaś Chrystus posiada w całej pełni życie Boże,
to czyni On to życie obecnym w nas. Otóż ta obecność
i tym samym działanie zbiega się z przynależnością do
Chrystusa (np. 1 Kor 7,22n). Podobnie istnieje związek między
zamieszkiwaniem w nas Ojca i naszą przynależnością do Ojca
(np. 1 Kor 15,28)[11]
oraz między zamieszkiwaniem Ducha Świętego i
przynależnością do Niego (np. Rz 8,9.14; por. też 1 Kor
6,16.19-20; 14,25; Flp 2,13). Ojciec udziela Ducha (np. 1 Tes 4,8), Jego
zamieszkiwania (np. Ga 4,4). W ten sposób udziela życia
Bożego, bo w biblijnym rozumieniu Duch jest życiem, mocą, nowym
życiem. Dopełnia naszego istnienia, łączy ze
Świętym, bo sam jest Święty i uświęca (np. 1 Kor
6,9-11)[12].
Wg Rz 8,9n, przynależeć do Chrystusa to tyle samo, co otrzymać
przywilej bycia zamieszkałym i prowadzonym przez Ducha, a
„prowadzony” to właściwie tyle samo, co
należący do prowadzącego. Na przynależność
już w doczesnym „teraz” do Ducha może wskazywać
określanie chrześcijanina mianem „duchowego”,  (gr. pneumatiko,j,
por. np. 1 Kor 2,13.15; Ga 6,1). Na pełnię tej
przynależności do Ducha (i tym samym zamieszkiwania, gospodarowania z
Jego strony) wskazuje określenie „ciało duchowe” (sw/ma pneumatiko,n, 1 Kor 15,44). Nie jest
ono sprzeczne samo w sobie. Mówi o zbawieniu, które oznacza
udzielenie pełni istnienia, a nie unicestwienie (także jeśli
chodzi o wymiar materialny - cielesny). Odnosi się ono do ostatecznych skutków
zmartwychwstania - przemienienia. To zaś wg Rz 8,11 jest owocem obecnego
zamieszkiwania Ducha Świętego w chrześcijaninie. Jak to
przedstawia Nowy Testament, zamieszkiwanie w człowieku Ojca i Chrystusa i
Ducha są dla człowieka nie tylko czymś bardzo korzystnymi ale
także niezbędnymi do zbawienia. To samo należy stwierdzić o
naszej przynależności do tych Trzech. Człowiek nie może
być „bezpański”, tak samo jak nie może być
niezamieszkały. Zasadniczą alternatywę (przynajmniej tak, jak
ją rozumie Pismo św.) bardzo dobrze oddają następujące
słowa: „Lecz jeśli Ja mocą Ducha Bożego wyrzucam
złe duchy, to istotnie przyszło do was królestwo
Boże” (Mt 12,28). Alternatywa sytuuje się w logice
otchłani, jaka znajduje się między Duchem Świętym i
złymi duchami. Jest to alternatywa przepaści między zbawieniem
wiecznym a odrzuceniem tego ofiarowywanego przez Ojca i Chrystusa i Ich Ducha
daru. Jezus wypędza złe duchy mocą Bożą, mocą
Ducha Świętego. Jest to więc także alternatywa zmagań
i walki. Zło i jego moce dobrowolnie nas nie opuszczą, sami też
nie potrafimy ich wypędzić (por. np. Rz 7,23-8,5)[13].
Wg Nowego Testamentu, bycie istotą zamieszkałą jest dla
człowieka aspektem pierwszorzędnej wagi (por. np. Mt 15,18-20).
Chodzi o wszystko, co związane z przyjęciem lub utratą zbawienia.
Ujmując nieco inaczej: chodzi o udział w ekonomii Przymierza.

2.     Zamieszkiwanie:
przygotowanie i wypełnienie

Cały szereg tekstów  Nowego Testamentu mówi o tym,
że w chrześcijaninie zamieszkuje Duch Święty (np. Rz
8,9.11; 1 Kor 3,16n; 6,19)[14].
W pewnym sensie to zamieszkiwanie stanowi cechę charakterystyczną
chrześcijańskiego status quo. W pewnym sensie całe zbawienie
polega właśnie na synowskim udzieleniu Ducha i zupełnym,
synowskim, bardzo aktywnym przyjęciu Go przez nas (np. Ga 5,25; 6,8)[15].
Chodzi o wypełnienie obietnic Bożych (np. Jl 3,1n; Ez 36,24n; Iz
11,1n). Taki stan rzeczy stanowi także gwarancję pomyślnej
przyszłości wiecznej (Rz 8,11). Między tymi dwoma biegunami
„już” i „jeszcze nie” sytuuje się doczesne
„teraz” naszego życia. Zamieszkiwanie przez Ducha jest
rzeczą charakterystyczną i decydującą także dla tego
etapu (np. Rz 8,9n; Ga 5,22-23; 5,25; 1 Kor 3,16-17; 6,9-11). W takim razie
już choćby z tych powodów zamieszkiwanie Ducha
Świętego będzie bardzo ważnym także jeśli chodzi
o duchowość chrześcijańską (rozumianą
teoretycznie jak praktycznie, jeśli wolno w ten sposób
podzielić czy raczej połączyć, usystematyzować jej
różne aspekty)[16].
Greckie słowo oivke,w,
„mieszkać” to właściwie tyle, co gospodarować w
swoim domu[17].
Boże zamieszkiwanie nigdy nie jest bezczynnością,
biernością. Chodzi o ciągły proces zbawczy, który
jest budowaniem, rozwojem, jednoczeniem z Osobami Bożymi i wszystkimi
stworzeniami przyjmującymi zbawienie (np. Rz 8,19-23). Jak każde
Boże działanie jest ono w zupełności skuteczne.
Człowiek otrzymuje tu dar zbawienia także w wymiarze coraz
pełniejszego poznania Dawców i innych obdarowywanych oraz
uczestniczenia w Ich dziele (np. 1 Kor 3,9; 2 Kor 3,6n; Ga 5,25). Na
przykładzie zamieszkiwania w nas Ducha widać, że celem i
stawką jest tu pełnia zbawienia rozumiana także jako
zmartwychwstanie - przemienienie (Rz 8,11). W ten sposób spotykając
Ducha, w pewnym sensie przyjmując Go, człowiek nie zatraca się,
ale wręcz przeciwnie zdobywa pełnię swego istnienia
(przecież np. nie zostaje wchłonięty przez Ducha, czy Chrystusa
lub Ojca). Człowiekowi nieustannie potrzeba Ducha, by dostępować
nowostwórczej odnowy i dopełnienia (Ef 4,23)[18].
A dary te dotyczą nas w całokształcie podarowanego nam przez
Boga istnienia. Wg Biblii, człowiek jest istotą bardzo
złożoną (np. 1 Tes 5,23)[19],
która by chwalebnie żyć i rozwijać się, ustawicznie
potrzebuje Bożego Tchnienia życia (np. 2 Kor 3,6-18). Przez swe
działanie, w tym także przez zamieszkanie Duch udoskonala
osobowość poszczególnych chrześcijan (aż po nieskończoność
wiecznej pełni). Jednocześnie, ponieważ jako identyczny czyni to
w poszczególnych wiernych, coraz bardziej (aż po
nieskończoność wiecznej pełni) także jednoczy ich
wspólnotę. To Tchnienie dołącza się do
człowieka (np. Rz 8,16; 9,1), wzbudza w nim odpowiednie dyspozycje czy
odczucia wewnętrzne, „duchowe” (np. modlitwę -
wołanie synowskie, Rz 8,26; zob. np. też 2 Kor 2,13; 7,13). Pozwala
nawet dokonać rzeczy, które ze względu na ograniczenia
stworzoności i grzeszności wydawałyby się niemożliwe.
Daje przetłumaczyć dokonujące się misterium zbawienia na
uchwytne zewnętrznie postępowanie (np. Ga 5,22n). Tym samym
najściślej jednoczy z Chrystusem i z Ojcem: jednocześnie
zachowując identyczność człowieka, jego osobowość[20].
A to zachowanie ma postać nie stagnacji, ale prowadzenia do odwiecznie
zamierzonej pełni jedności, chwały, rozwoju, usynowienia ...
(np. 1 Kor 6,17-19; 2 Kor 3,18; Ef 1,3n)[21].
To zamieszkiwanie jest widziane także w odniesieniu do cielesności.
Biorąc pod uwagę biblijne rozumienie człowieka, cielesność
to w ogromnej mierze człowiek widziany w swej największej
słabości, kruchości, jeśli ktoś woli w
największym (faktycznym czy możliwym) oddaleniu od Boga, czyli
zagrożeniu zgubą (w naszym „teraz” czy wręcz na
zawsze).

Pełnia zbawienia wyraża się także w
pełni zamieszkiwania (np. 1 Kor 15,28)[22].
W misterium tym mają udział i Chrystus i Duch Święty.
Dzięki Nim ono dokonuje się. Ostateczny cel tego procesu bywa
określany mianem przebóstwienia[23].
Z punktu widzenia Nowego Testamentu chodziłoby o wprowadzenie ludzi, o
obdarzenie ich uczestnictwem w samym życiu trynitarnym[24].
Ojciec i Chrystus i Duch
obdarzają nas udziałem w życiu synowskim, w życiu
Bożego Syna, który na zawsze stał się człowiekiem
(np. Ef 2,18; por. bardzo śmiałe stwierdzenie z 2 P 1,4: „abyście
się przez nie stali uczestnikami Boskiej natury”). Chodzi więc
o dar, o łaskę nieskończenie pełnych spotkania, bycia razem[25].
Tak w ogromnym przybliżeniu wygląda kres czy raczej bezkresne
wypełnienie (1 Kor 2:9). Jest on pełnią już udzielonego
daru. Bo przecież Boże zamieszkanie Ojca i Chrystusa i Ducha
Świętego już jest czymś rzeczywistym w wypadku
chrześcijan w stanie łaski, złączonych z Nimi. Inaczej
mówiąc: już otrzymujemy łaskę przebóstwienia[26].

Gdyby okazało się, że Boże
zamieszkiwanie chronologicznie może być też
„przedchrześcijańskie” (zawsze przy tym pozostając
ukierunkowanym na Chrystusa i z Nim związanym), to czy w takim razie
można byłoby powiedzieć o nim także „pozachrześcijańskie”?
Przecież wielu ludzi i dzisiaj nie jest chrześcijanami? Są
też tacy chrześcijanie, którzy nie znajdują się w
koniecznej do zbawienia łączności z Ojcem i Chrystusem i Duchem
Świętym. W takim razie chodzi także o nowość Nowego
Porządku, o swoistą ewnentualną „przewagę”,
„korzyści” z bycia chrześcijaninem[27].
Zagadnienie dotyczy także możliwości bycia zbawionym, czyli
skuteczności i zakresu Bożych działań. Wg spojrzenia
wschodniego, Duch Święty skutecznie i obficie działa jeszcze
„przed” chrześcijaństwem. Wg tradycji zachodniej,
która idzie tutaj dalej, sprawiedliwi „sprzed”
chrześcijaństwa cieszyli się już łaską pewnego
zamieszkiwania Ducha: dzięki przyszłemu dziełu Chrystusa i swemu
na tamtym poziomie ekonomii zbawienia przez wiarę przyjęciu tego dzieła[28].
Byłoby to więc zamieszkiwanie „dzięki” Chrystusowi:
także w znaczeniu otwartości na otrzymanie przyszłego
dopełnienia. Dla greckich Ojców Kościoła
podobieństwo pierwszego człowieka, ojca rodzaju ludzkiego (i tym
samym wszystkich ludzi) do Boga wynika z udzielenia Bożego daru
„tchnienia życia”. Ojcowie ci utożsamiają to
udzielone już przy stworzeniu „tchnienie życia” z samym
Duchem Świętym (por. Rdz 2,7)[29].
W takim razie człowiek od samego początku jest bardzo otwarty,
przygotowany na udzielenie i przyjęcie Ducha w pełni czasu i w
pełni zbawienia. Samo zaś misterium zamieszkiwania jest obdarzone
logiką i rzeczywistością wzrostu - dopełniania. Stanowi
organiczną część całego planu i dzieła  stworzenia zbawienia. Mamy więc i
ciągłość, i takie wypełnienie, które każe
mówić o nowości, a nawet o wymiarze ostatecznym. I misterium
zamieszkiwania, podarowana tu zmiana
jest znakiem charakterystycznym i „znakiem gwarancji” na
zawsze (np. Ga 4,4-6)[30].
Duch ma moc i chce to zrobić, rzeczywiście tego dokonuje:
żyjąc w nas upodabnia nasze człowieczeństwo do Chrystusa,
do tego czym stało się człowieczeństwo w Chrystusie. A jest
to upodabnianie do zamieszkujących w nas i Syna i Ojca. „(...)
przemiana ta jest domeną poznania, w najbardziej tradycyjnym, biblijnym
sensie «poznania Boga». Nie jest to wyłącznie widzenie
Chrystusa przez wiarę, lecz upodobnienie się do Niego przez
zjednoczenie się Jego Osoby z naszą: przeniesienie na nas, do naszego
serca, tego, co dokonało się w Nim, przyjęcie Ducha,
który był tego sprawcą, „w” i „dla”
upodobnienia naszej istoty do Chrystusa”[31].
Mieszkając w nas, Duch dzieli się z nami i przez nas swą
życiodajną i zbawczą mocą. Stąd i modlitwa,
która jednocześnie jest słowem Bożym: „aby
według bogactwa swej chwały sprawił w was przez swego Ducha
wzmocnienie siły wewnętrznego człowieka” (Ef 3,16).
Inaczej odnowa i dopełnienie paschalne nie byłyby możliwe
(także w aspekcie wzrostu rozwoju). Po to został dany Duch, taki jest
Jego cel. Bez Niego nie można go osiągnąć, bo człowiek
jest zbyt słaby (por. Ga 6,8)[32].
Całe dzieje stworzenia - zbawienia to także dzieje zamieszkiwania
Bożego w człowieku. Od samego początku jest ono ukierunkowane na
nieskończoność pełni. I zasadniczo tego planu nie
przekreślają powodowane przez człowieka czy siły zła
wygnania, osłabianie związków, niewierności,
grzeszność ...

„Emblematyczna w tym wypadku jest słynna wyrocznia
skierowana przez Natana do Dawida, zapisana w 2 Sm 7 i przepracowana poetycko w
Ps 89. Bóg zapowiada wielkiemu królowi judzkiemu swą
ustawiczną obecność «wewnątrz» rodu Dawidowego
(...) czyli w następowaniu po sobie wydarzeń i pokoleń. Czas
staje się uprzywilejowaną świątynią, w której
Izrael doświadczać będzie obecności i działania Boga w
oczekiwaniu na tę świątynię cielesną, którą
jest Chrystus, doskonały znak obecności Boga na rzecz ludzi (J 1,14;
2,18-22). Idąc po linii tych przemyśleń, co więcej
Paweł będzie widział w ciele chrześcijanina profil
świątyni, do której Bóg zstępuje i objawia
się: «Czy nie wiecie, że ciało wasze jest świątynią
Ducha, który jest w was?» (1 Kor 6,19; por. 3,16)”[33].

Podsumowując można powiedzieć, iż chodzi
o udzielenie uczestnictwa w synostwie względem Ojca i tym samym w
najpełniejszym związku także z Chrystusem i samym Duchem. Jest
to rzeczywiście już udzielony i posiadany dar eschatologiczny, czyli
ostateczny. Jako taki już jest naszym udziałem[34].
Stanowi wypełnienie planu i dzieła Ojca, a tym samym także
Chrystusa i Ducha (np. Ef 13n). To w tym świetle należy widzieć
także np. dar Ducha, Jego immanentność i
transcendentność, Jego tak bardzo aktywną obecność,
bycie „wewnętrzną” zasadą całego życia chrześcijańskiego
(także w aspektach zewnętrznych, jeśli wolno tak
powiedzieć)[35].
Mieszkając i działając w chrześcijaninie, niewidzialny Duch
stwarza rzeczywistości jak najbardziej widzialne, uchwytne (np. Ga 5,22n;
6,8; Rz 8,11). W pewnym sensie życie chrześcijańskie stanowi
swego rodzaju wyzwanie rzucone ograniczoności stworzenia i
ograniczoności wynikającej grzeszności[36].
Chodzi o doskonałość, czyli wypełnienie, o jakieś
bycie jak Chrystus, i tym samym jak Ojciec a nawet Duch (np. Ga 4,19; Ef 5,1; 1
Kor 15,44). Już raz, „na początku” (także w
znaczeniu odwieczności) coś podobnego było zamierzone i nawet
rozpoczęte (Rdz 1,26n; Ef 1,3n). Jakby się to nie powiodło
się: jednak nie w sposób ostateczny. Zostało nawet
wplątane w mroczne misterium zguby (Rdz 3,5n). Jeśli chodzi o nasze
chrześcijańskie wyzwanie czy podjęcie go po
chrześcijańsku, to podejmujemy je od Ojca i Chrystusa i Ducha. To Oni
rzucają to wyzwanie, czynią je naszym,
współdziałają z nami. Stanowi ono część
powołania, którym zostaliśmy wezwani.

3.     Zamieszkiwanie
przez Ducha Świętego wg Rz 8,11

Powołaniem chrześcijanina jest być
doskonałym[37].
Warto to odczytać w świetle np. Rz 8,11. Jeśli zastosować
do Rz 8,11 klucz chronologiczny, to w dziejach zamieszkiwania - gospodarowania
w nas Ducha Świętego można wyróżnić dwa czy
nawet trzy etapy. Jak pokazuje Rz 8,11 wraz z kontekstem, za każdym razem
mamy do czynienia z Duchem Świętym w Jego związku z Chrystusem i
z Ojcem oraz w odniesieniu do relacji Ojciec - Chrystus. Inaczej
mówiąc, chrześcijańskie doświadczenie[38]
zamieszkiwania oraz związane z tym misterium nadzieje na doczesne
„teraz” oraz na eschatologiczne „jutro” zbawienia
mają charakter trynitarny. Dotyczy to zarówno doczesnego
„teraz”, jak i przyszłego ostatecznego „zawsze”.
Przy całej różnicy między tymi porządkami nie
są one od siebie oddzielone w sposób nieprzebywalny. W
jedności z Ojcem i Chrystusem Duchu w zmartwychwstaniu - przemienieniu
gwarantuje zbawcze przejście. I czyni to właśnie jako już
teraz mieszkający i gospodarujący w nas. Duch stanowi więc o
swoistej, zaskakującej ciągłości. Nadaje wartość
drodze naszego „teraz”. I jest to wartość na miarę
wiecznego celu. Zamieszkiwaniu - gospodarowaniu przez Ducha także
człowiek staje się pomostem między doczesnym „teraz”
i wiecznym „w całej pełni”. Jest więc także
nieskończonością naszego rozwoju. Przecież celem
zamieszkiwania - gospodarowania ze strony Ducha jest zmartwychwstanie -
przemienienie (Rz 8,11). I okazuje się, że konsekwencje tego
gospodarowania sięgają bardzo daleko. Zmartwychwstanie - przemienienie
oraz wszelkie inne cele i skutki zamieszkiwania - gospodarowania ze strony
Ducha już w naszym doczesnym „teraz” są przedstawiane
także w bardzo znamiennym kluczu szacunku, usynowienia, wolności i
chwały[39].
Świadczy o tym np. Rz 8,15-17. Otóż nieco dalej, bo w Rz
8,19-23 Apostoł odniesie ten sam klucz już nie tylko do ludzi[40].

3.1     Namaszczenie,
Namaszczający i Namaszczony[41]

Czy w ogóle można mówić o
jakimś „wczoraj” zamieszkiwania Ducha Świętego w
nas? Tak. Co więcej, to „wczoraj” jest niezmiernie ważne.
Jeśli trzymać się Rz 8,11, to wcześniej mamy pewne
przygotowanie. Wcześniej jest zmartwychwstanie Chrystusa, czyli także
całe misterium paschalne (a co znamienne, zamieszkiwanie Ducha w nas wg Rz
8,11 jest ukierunkowane właśnie na nasz pełny i wieczny udział
w misterium paschalnym)[42].
Jeszcze inaczej mówiąc: na początku jest Chrystus, czyli
obecność i zaangażowanie się całej Trójcy
Świętej poprzez drogę wcielenia. Nowy Testament rozpoznaje w
Chrystusie wypełnienie proroctw i obietnic mesjańskich. W zasadniczej
mierze jest to związane ze zstąpieniem „na” Niego Ducha
Bożego (np. Łk 4,18-21; J 1,33). Nie jest to jednak takie
zstąpienie, które byłoby powierzchownym. Jezus jest nową
świątynią (J 2,19n). W języku biblijnym oznacza to, że
jest On miejscem przebywania Boga, Bożego Ducha. To z tej
właśnie Świątyni ludzie będą otrzymywać
Ducha (np. J 7,38n). Duch jest w Chrystusie, by być w nas. Razem z Nim i
dzięki Niemu także ludzie, którzy przystaną do Niego,
będą świętym „miejscem” zamieszkania i
działania Ducha na własną rzecz i na rzecz innych (1 Kor 3,16;
por. 6,19; Rz 8,11; Ef 2,22; 2 Kor 6,16)[43].
Nie ma zamieszkiwania Ducha bez Chrystusa i bez Ojca. Tak jak każde
zbawcze spotkanie z Chrystusem jest także dziełem Ducha (1 Kor 12,3),
tak samo nie ma zbawczej obecności Ducha bez Chrystusa. Konieczny jest
związek komunii z Chrystusem (np. Rz 5,1-5; 8,9-16). Przez Niego od Ojca
przychodzi zamieszkiwać w chrześcijaninie Święty Duch
Boży. W pewnym sensie przełom następuje tu wraz z misterium
wcielenia. Na sposób „widzialny”, na sposób
błogosławionej paruzji (por. 2 P 1,16n) ma to miejsce przy chrzcie
Zbawiciela. Otóż relacje dotyczące chrztu Chrystusa
zawierają także teologię chrztu przyjmowanego przez
chrześcijan. Odnośnie do chrztu Zbawiciela to mówi się tu
np. o swoistym wzajemnym przyzwyczajaniu się do siebie Ducha i
człowieczeństwa[44].
To zamieszkiwanie - przyzwyczajanie się w sposób szczególny,
kluczowy zaowocuje w paschalnym przełomie zmartwychwstania - przemienienia[45].
Duch zwycięsko wkroczy w taki sposób do grobu, w człowieczeństwo,
że człowieczeństwo w zupełności swych
złożonych aspektów (czyli nie wykluczając także
aspektu cielesnego, materialnego) nie tylko nie pozostanie łupem
zniszczenia, ale zostanie dopełnione, ogarnięte chwałą,
„uduchowione”, czyli będzie w pełni w komunii z Duchem.
Ojciec i Chrystus i Duch Święty już otwarli tę drogę.
Jej cel jest niezmierzenie bogaty, zawiera w sobie także aspekt pełni
Ich zamieszkiwania w zbawionych. To co otrzymujemy nie ogranicza się
jedynie do zwycięstwa nad grzechem i śmiercią w znaczeniu np.
jakiegoś powrotu do pierwotnego idealnego stanu (np. 1 Kor 15,43n)[46].

3.2     W
doczesnym „teraz” pełni czasu

Kiedy dana osoba staje się chrześcijaninem (w tym
wydarzeniu, jakie Nowy Testament określa za pomocą idących ze
sobą ręka w rękę misteriów chrztu - wiary), wtedy w
jej życiu rozpoczyna się nowy etap. Przede wszystkim chodzi o relacje
z Ojcem i Chrystusem i Ich Duchem: także czy może przede wszystkim w
wymiarze Ich obecności. Wszystko inne już z tego wynika lub z tym
jest związane.

„(...) Duch stwarza komunię (...) między
Trójcą i chrześcijanami. Przeczytajmy Ga 4,6 (...). Duch
wytycza pewne «krążenie». Wychodzi On od Boga jako od
Tego, który posyła, przechodzi przez misterium Syna, by w
dojść (po «naznaczeniu» Go przez Syna) aż do naszego
najbardziej osobistego wnętrza i by następnie powrócić do
Dającego początek temu «ruchowi» pod postacią
synowskiego wołania «Abba!» (czyli za pomocą tego samego
tytułu, który rozbrzmiewa już wtedy, kiedy Jezus zwracał
się do Boga, por. Mk 14,36). (...) boskie Pneuma włącza
więc człowieka w misterium w najwyższym stopniu
życiodajnych relacji między Bogiem i Chrystusem. W ten sposób
objawia się jako wspólna więź nie tylko między Nimi,
ale także nas z Nimi. Duch jest «Duchem Syna». Jednak
został posłany przez Boga i ma za siedzibę nasze serca. Nie
można było lepiej powiedzieć, że istnieje On nie tyle dla
siebie co dla innych i w innych. Ze swej natury Pneuma skupia i
dołącza”[47].

Chodzi więc o wydarzenie historyczne, rzeczywiste,
które jakościowo zmienia naszą sytuację. Zmiana jest
oczywiście zasadnicza i zupełnie na naszą korzyść.
Dziełem Ducha jako mieszkającego w nas jest nie tyle sytuacja np.
jakiegoś negatywnego dystansu czy niekorzystnej przynależności,
co serdecznej, ogromnej bliskości, komunii, a nawet dziedziczenia. To
wszystko oznacza także odpowiedzialność ze strony
człowieka. Bardzo ciekawie naświetla to misterium chrzest. Jest on
udziałem w misterium paschalnym Chrystusa, jak pokazuje np. Rz 6,1n czy Ef
2,6. Czyli chodzi w swym maksimum o Bożą obecność, np. o
obecność Ducha i skutki tego. Relacje co do chrztu Chrystusa,
teologia chrztu Chrystusa są także „dobrą
wiadomością” o naszym chrzcie. Także nasz chrzest jest
także udziałem w tym Bożym przyjściu i zamieszkaniu
„w naturze ludzkiej”, jakie rozpoczyna wraz z wcieleniem[48].
W takim razie człowiek, dzięki któremu ktoś inny staje
się chrześcijaninem ma udział (i to jak najbardziej aktywny) w
udzielaniu Ducha Świętego, w zapoczątkowywaniu Jego
„chrześcijańskiego” zamieszkiwania[49].
Coś analogicznego trzeba powiedzieć o całym życiu
chrześcijańskim, o trosce i o ludziach troszczących się nie
tylko o jego początek (por. np. Ga 4,19). Inaczej mówiąc, ze
swej suwerennej woli, w ogromie miłości i zaufania do ludzi Duch i
tym samym Chrystus i Ojciec przychodzą zamieszkiwać w
chrześcijaninie przez Kościół.

Na czym polega zamieszkiwanie - gospodarowanie Ducha w
chrześcijaninie? To przebogate misterium w ogromnym skrócie
można przedstawić następująco. Chodzi o związek z
Ojcem, z Chrystusem i z samym Duchem. Ta wspólnota jest jednak bardzo
otwarta na innych, przyjmująca. Zostaje ustanowiona komunia
eschatologiczna (czyli ostateczna) między Osobami Bożymi a
ludźmi. Człowiek staje się świątynią, czyli
świętym miejscem Bożego przebywania. Stwierdzenie jest bardzo
mocne[50].
Kiedy np. św. Paweł
ukazuje chrześcijanina (np. 1 Kor 6,19) czy Kościół (1
Kor 3,16) jako świątynię, to ze śmiałością
posuwa się bardzo daleko. Wtedy wspaniała świątynia jeszcze
znajduje się w Jerozolimie. Jest ona jedna jedyna.  A wydaje się, że trzeba tu widzieć
zestawienie właśnie z nią. Jest to zestawienie bardzo korzystne
dla chrześcijan. Np. byli oni poganami; nawet jako należący do
Starego Przymierza, byli niekiedy bardzo daleko (choćby geograficznie) od
tej świątyni. Zestawienie czy nawet utożsamienie ze
świątynią Jerozolimską jest niesłychaną
łaską, a dostępuje jej każdy chrześcijanin. Bardzo
ważny będzie tu aspekt kultyczny. Przez poszczególnych
chrześcijan i cały Kościół można spotkać
Boga, wielbić Go, składać dary, ofiary, otrzymywać pomoc i
błogosławieństwo. Wiąże się to jednak z
wymaganiami: ale także one są „na  korzyść”
chrześcijanina - świątyni oraz Kościoła - świątyni.
Jeśli Duch mieszka i gospodaruje np. w sercu człowieka, to w
języku Pisma św. znaczy, że działa On (i czy to
działanie mogłoby być nieskuteczne?) w najbardziej osobistym
ośrodku człowieka, tam gdzie zapadają decyzje, w samym centrum
jego osobowości. Judaizm czasów św. Pawła bardzo
cenił obietnice z Ez 36,25-26. Jak się wydaje, św. Paweł
uważa, że jest świadkiem ich wypełnienia. Przymierze staje
się nowym właśnie dzięki udzieleniu Ducha[51].
Mieszka On w sercach, które dzięki temu z „kamiennych”
(czyli martwych) mogą na nowo i coraz bardziej stawać się
ludzkimi (czyli coraz bardziej żywymi, prawdziwymi, miłującymi).
Człowiek ma otwartą drogę, by być coraz bardziej być
sobą, coraz bardziej być naprawdę człowiekiem (co oznacza
np. wzrastanie samemu i pomaganie innym we wzrastaniu)[52].
W odróżnieniu od 1 Kor 6,19 w 3,16 bardziej niż o
zamieszkiwaniu Ducha w danym chrześcijaninie mówi o zamieszkiwaniu
Ducha we wszystkich chrześcijanach, w całej wspólnocie
Kościoła (por. 1 Kor 12,13; Ef 2,21n). Wymiar zamieszkiwania ze swymi
przebogatymi konsekwencjami jest więc wspólny Kościołowi
i poszczególnym jego członkom[53].
Oznacza to między innymi faktyczną, wynikającą z
miłości i w niej przejawiającą się, bardzo
konkretną jedność uczniów Chrystusa. „Interroga viscera tua: si plena sutn
caritate, habes Spritum Dei”[54].
Nie ma tu lepszych czy gorszych. Wszystkim jako dar łaski przysługuje
np. to samo usynowienie (Rz 8,15), to samo zamieszkiwanie w sercach (Ga 4,6),
wynikające z tego samego Bożego działania przez wiarę i
chrzest (np. Ga 3,2; 1 Kor 12,3; 12,13). We wzrastającym zjednoczeniu z
Osobami Bożymi i tym samym z sobą samym i z innymi każdy
może dostąpić przebaczenia, oczyszczenia, odnowy, umocnienia,
pełni wzrostu, zostać zbawiony. Jeśli zaś ktoś jest tu
bardziej „uprzywilejowany”, to jest tak na rzecz innych, dla dobra
wszystkich (i w ten sposób także dla dobra danego
szczególnie wyróżnionego człowieka, np. 1 Kor 12-14).

Od samego początku dziejów Kościoła
mamy więc do czynienia ze świadomością, że Duch i Jego
działanie to dar Ojca i Chrystusa dla wierzących (1 Tes  4,8; Rz 8,9). Np. jest rzeczą
intrygującą, że św. Paweł nigdy wprost nie
nawiązuje do tak ważnych wydarzeń
„początkowych”, jak np. wcielenie Syna, Jego chrzest czy
zesłanie Ducha Świętego. Natomiast jest dla niego czymś
naturalnym pisać (i to nawet na samym początku i odnośnie do
samego początku życia chrześcijańskiego bezpośrednich
adresatów) o zamieszkiwaniu Ducha w nas czy we wspólnocie
Kościoła. Jest to dla niego coś ewidentnego (np. 1 Kor 3,16). I
najprawdopodobniej ta ewidentność sytuuje się na linii, jest
logiczną konsekwencją przekonania, że ten sam Duch Boży
mieszka w Chrystusie, jest Duchem Chrystusa (Rz 8,9)[55].
Obecność Ducha w Chrystusie nie jest przejściowa. Na to samo
jest ukierunkowana, i taką rzeczywiście może być i ma
być wg Bożych zamierzeń obecność Ducha w
chrześcijaninie. Inną sprawą jest zagadnienie ewentualnych
stopni tej obecności czy raczej działania Ducha, zmian pod tym
względem. Stałość (ale nie nieutracalność w
naszym „teraz”) przebywania wraz z jego pozytywnymi skutkami wynika
już choćby ze stwierdzenia o byciu świątynią. To
zaś zakłada także absolutną konieczność spełnienia
pewnych  warunków.
Zestawienie czy pewne utożsamienie ze świątynią
Jerozolimską (czy może raczej z przychodzącymi itp. tam) i pod
tym względem jest bardzo pouczające[56].
Na złe i na dobre to, co dotyczy świątyni, dotyczy także
jej Mieszkańca i Pana (jest to związek bardzo głęboki:
zarówno co do poszczególnego człowieka jak i całej
wspólnoty). Ta obecność, charakter świątynny otwiera
bardzo ważne perspektywy liturgiczne, ofiarnicze, modlitewne.
Wiąże się to z koniecznością
zadośćuczynienia bardzo konkretnym wymogom. Bardzo dobrze
uzupełnia ten aspekt zamieszkiwania rozumienie usynowienia jako
właśnie owocu obecności, zamieszkiwania Ducha oraz rozumienia
świętości jako daru tej obecności oraz jako wymogu dla niej
(np. Rz 8,14-17). Oznacza to konieczność zaangażowania ze strony
człowieka. Jednak człowiek nie pozostaje tu sam, zdany jedynie na
własne siły. Warto tu postawić następujące pytania.
Czy na drodze zaangażowania, współpracy w jakiś sposób
obecność lub raczej działanie Ducha nie wzrastają?
Może raczej są bardziej udzielane, człowiek może je
bardziej przyjąć? Co jednak byłoby, gdyby ze strony
człowieka ta współpraca np. słabła?

Dzięki Duchowi przychodzi przyjęcie Ewangelii (np.
1 Tes 1,5) wraz ze wszystkimi owocami tego nawiedzenia. Np. także w wymiarze
zbawczego podporządkowania się Ewangelii[57].
Krótko mówiąc, Duch „opowiada” w nas o Jezusie[58]
i w ten sposób czyni Go rzeczywiście i skutecznie obecnym i w nas
oraz wokół nas. Działanie Ducha między paschalnym
otoczeniem Chrystusa chwałą a otoczeniem Go chwałą w
paruzji jest więc nierozłącznie związane z nadzieją
(Rz 5,5). A ta w Jego mocy przybiera wiele postaci: np. współpracy
czy podporządkowania się Duchowi, który dopełnia
ostatnich - ostatecznych „części” przedwiecznego planu
Bożego mającego na celu zbawienie stworzenia (czyli udzielenie mu
nieskończonej pełni istnienia). Tenże Duch jest stale obecny i
aktywny we wspólnocie Kościoła i w poszczególnych
wiernych (stosując to dające do myślenia rozróżnienie
obecności). W ten sposób „ukazał nam św. Paweł
nieomylną drogę budowania siebie samych na fundamencie
najświętszej wiary, by stać się prawdziwym mieszkaniem Boga
przez Ducha”[59].
Cel trzeba także wyrażać w tradycyjnych i jednocześnie
stale aktualnych („nowych”) biblijnych kategoriach
uświęcenia. Nie bez kozery podobnie jak ożywiających ich
Duch chrześcijanie (przy całej świadomości także ich
słabości, nawet grzeszności) są określani mianem
świętych (np. 1 Kor 1,1n). W pewnym sensie można
powiedzieć, że Duch czyni takimi, jakim sam jest: Duch
Święty uświęca (2 Tes 2,13)[60].
W ten sposób spełnia się nasze chrześcijańskie
powołanie (Rz 1,7; 1 Kor 1,2). A jest to wezwanie - powołanie,
którym obdarzył nas sam Ojciec (1 Tes 4,7), powołanie
wszechmocne, stwórcze, wyprowadzające tak z nieistnienia jak i z
zatracenia, skutecznie prowadzące ku życiu i doskonałości
chrześcijańskiej, czyli ku życiu w całej doskonałej
pełni (np. Rz 4,17; Ef 1,3n)[61].
Dzięki Duchowi w Bożym bogactwie sposobów dopełnia
się udział chrześcijanina w dziele zbawienia. Duch Boży nie
jest więc jedynie „ponad” czy „przed” nami. Jakby
Mu to nie wystarczało, bo jest obecny także w nas. I ta
obecność ze swej natury musi być w jakiejś mierze uchwytna
dla innych (Ga 5,22n), nawet dla nie należących do Kościoła
(1 Kor 14,24n; Rz 8,19-23)[62].
Mieszkając w nas, Duch daje nam apostolsko świadczyć na wszelkie
możliwe i konieczne sposoby o wierze, o związku z Chrystusem (np. 1
Kor 12,3). „Jak nazwa wskazuje, wiara nie oznacza utożsamienia, ale
konfrontowanie się, jakby stanięcie twarzą w twarz. Oznacza
związek pokornego zaakceptowania, który jednak zachowuje
różność Chrystusa i chrześcijanina. Na innym miejscu
Paweł mówi jeszcze wyraźniej: «Niech Chrystus zamieszka
przez wiarę w waszych sercach » (Ef 3,17)”[63].
Jeśli Chrytus mieszka w naszych
sercach przez wiarę, to jest tak właśnie dzięki
działaniu Jego Ducha. Duch jest dynamizmem,
żywotnością, „stąd też trwałym faktorem
odnowy”[64].
Etymologia słów ruach i pneu/ma
bardzo ciekawie to pokazuje, dane biblijne również (np. J 3,1n).
Przemienia serce tak, że spełniają się obietnice udzielane
przez proroków o uzdrowieniu ludzkiego serca i tym samym o uzdrowieniu
człowieka tak, by możliwym był coraz pełniejszy
związek przymierza z Bogiem (por. Flp 3,3; Rz 2,29). Obecność i
działanie Ducha stanowi też o najgłębszej
identyczności chrześcijanina: „Albowiem wszyscy ci,
których prowadzi Duch Boży, są synami Bożymi” (Rz
8,14; por. 8,9.15; Ga 4,6). Stwierdzenie jest bardzo radykalne i jednoznaczne.
Wyjaśnia, na czym polega zamieszkiwanie Ducha. Bo np. czy można
być naprawdę przez Niego zamieszkałym i tym samym
dostąpić usynowienia, jeśli nie pozwoli się Duchowi
Świętemu by prowadził?

3.3     „Zawsze”
ostatecznej pełni

Idąc po linii wytyczonej w Rz 8,11, „po”
zmartwychwstaniu Chrystusa i zamieszkiwaniu w nas Ducha przychodzi kolej na
nasze wskrzeszenie - przemienienie. Dokładniej mówiąc, ma ono
dokonać się właśnie przez mieszkającego w nas Ducha
Ojca i Chrystusa. Zamieszkiwanie Ducha w człowieku otwiera drogę do
pełni zbawienia. Jest udzieleniem i przyjęciem tego daru. Czy jednak
pełnia zbawienia oznacza koniec zamieszkiwania? W każdym razie
widać od razu, że w Rz 8,11 zamieszkiwanie jest ukazywane jako jeden
z zasadniczych elementów ekonomii zbawienia, Bożego gospodarowania
dziejami stworzenia - zbawienia. Oto jak to rozumie kard. Congar:

„«Ekonomia» czyli plan Boży,
którego świadectwem jest Pismo, rozwija się, ukazując
coraz bardziej wewnętrzny charakter. Eschatologia będzie
wewnętrznością absolutną: «Bóg będzie wszystkim
we wszystkich». Ten postęp widać wyraźnie w Starym
Testamencie. Znajdzie on swe uwieńczenie w Nowym Testamencie,
związanym z doskonalszym objawieniem i doświadczeniem Ducha.
Można stwierdzić postępujące zaangażowanie, a
równocześnie pełniejsze objawienie Boga samego, Ojca, Syna i
Ducha Świętego. Taki jest plan naszego Credo. Ojcu przypisuje
się dzieło stworzenia, które jest widzialnym i
wspólnym; Synowi Objawienie i Odkupienie, które są
dziełami ogólnymi wpisanymi w historię; a Duchowi,
«który mieszka w naszych sercach», uświęcenie,
mieszkanie, intymność”[65].

Oto przynajmniej dwa przykłady nawiązujące do
tego rozumowania. W 1 Kor 15,26 św. Paweł ukazuje pełnię
ostatecznego zbawienia jako Boże zamieszkiwanie: „aby Bóg
był wszystkim we wszystkich”. Nieco dalej Apostoł (w. 44)
sięga po zaskakujące określenie „ciało
duchowe”, sw/ma pneumatiko,n.
Także ono odnosi się do pełni zbawienia. Wprost nawet zostaje
powiedziane, że chodzi o skutek zmartwychwstania - przemienienia (por.
15,42n), które przecież „jest” przez Ducha (Rz 8,11).
Choćby za pomocą konkordancji łatwo sprawdzić, że w
Nowym Testamencie pneumatiko,j („duchowy”)
zasadniczo mówi o związku z Duchem Świętym (np. 1 Kor
2,13-15; Ga 6,1). Według 1 Kor 15,44-46 „uduchowienie”, czyli
związek z Duchem Świętym jest procesem pogłębiającym
się (przynajmniej takie są Boże zamierzenia)[66].
W takim razie już na tej podstawie wolno się spodziewać, że
zmartwychwstanie - przemienienie to także udzielenie człowiekowi
pełni zamieszkiwania przez Ducha a tym samym Ojca i Chrystusa. Będzie
to pełnia Bożego gospodarowania w człowieku, ostateczny i
nieskończony owoc tego gospodarowania. Duch, także w swoim
zamieszkiwaniu, rzeczywiście jest darem eschatologicznym, ostatecznym,
przynoszącym ostateczność zbawienia, pełnię
zamieszkiwania wszystkich trzech Osób Bożych.

*.*

Stajemy wobec zaskakującego i przerastającego nas
misterium szukania coraz bardziej bliskich, osobistych kontaktów,
dialogu z nami. Jest to misterium konieczne. Stanowi ono nasze status quo,
warunki, w jakich żyjemy jako chrześcijanie. Jak całe stworzenie
wokół niego, tak samo człowiek nie jest
„pustynią” czy jakąś „strefą
neutralną” lub „niczyją”. Misterium Bożego
zamieszkiwania w nas stanowi jedno z misterium zbawienia. Należy do tej
samej logiki, jaką wyznacza przyjęcie zbawienia lub nieodrzucenie
tego daru. Boże nawiedzenie w sercu człowieka wzbudza pragnienie
zbawienia, miłość, daje możliwość przyjęcia
Bożych darów, wzrostu aż po niekończącą
się pełnię. Zasadniczo stanowi o nowym, zbawczym stanie rzeczy
na naszą korzyść. W ten sposób życie człowieka
nie jest już życiem bez łaski, bez Chrystusa, bez Ducha, bez
Ojca, czy we wrogości do Nich (np. Rz 5,10). I zamieszkiwanie stanowi o
tej zmianie i jest jej przejawem - owocem. Będzie także jej
dopełnieniem (np. Rz 8,9-11). Człowiek jest tu prowadzony  przez Ducha (Rz 8,4.13n), który
go wynosi do bycia usynowionym i współdziedzicem (Rz 8,17). Czyni
go bardzo głęboko i serdecznie uczestnikiem samego życia Syna i
Ojca, daje mu z właściwą Synowi rodzinnością
zwracać się do Ojca: „Abba!”. Zamieszkiwanie jest
także darem paschalnym, darem zmartwychwstania i w ten sposób
koniecznym dalszym ciągiem czy częścią stworzenia i
ukierunkowaniem na pełnię dzieła stworzenia - zbawienia.

To prawda, iż w wypadku jakiegokolwiek
współdziałania między Osobami Bożymi a
człowiekiem nie chodzi o identyczne działania po stronie Bożej i
po stronie ludzkiej[67]. Zdaniem
H.Mühlen’a chodzi o samoudzielanie się Ducha Świętego
człowiekowi. Jest to nieskończenie dużo. W wyniku tego Duch nie
działa sam, ale działa także człowiek. Ten ostatni zostaje
wyniesiony nieskończenie wysoko do niezmierzenie głębokiej
bliskości z Ojcem i Chrystusem i Duchem. W ten sposób człowiek
może wejść w zbawczy związek koinonii z Chrystusem i tym
samym z Ojcem: nie jako obcy, ale odpowiednio jako dziecko, brat czy siostra
(np. Rz 8,14.29)[68].
Człowiek uczestniczy tu w związku Ducha z Chrystusem i Ojcem. Zostaje
nieskończenie głęboko i serdecznie włączony w ten
związek[69]. „...
dlatego nie można adekwatnie rozróżnić tego, co czyni w
nas Duch, i tego, co my czynimy. Według Ga 4,6, Duch woła w nas
«Abba, Ojcze». Zaś wg Rz 8,15 my wołamy w Duchu
«Abba, Ojcze». To nigdy nie dające się adekwatnie
wyrazić misterium musi jednak być opisywane w nauczaniu o
łasce”[70]. Nie ma tutaj
miejsca żadna unia hipostatyczna. Jednak, jeśli chodzi o
działanie (a nie o istnienie, bycie),
to jest ono wspólne. Np. co do modlitwy (Rz 8,26; Ga 4,6), przez
zamieszkiwanie, Duch się w nas modli, mieszka (1 Kor 3,16), prowadzi (Rz
8,14), sprawia, że Chrystus rzeczywiście w nas żyje przez
wiarę (Ga 2,20; 1 Kor 12,3). „Nasze najbardziej osobiste akty wiary,
miłości i wiedzy, nasze odczucia i nasze wrażenia, nasze
najbardziej osobiste i wolne postanowienia, wszystko to, czym bez
wątpienia jesteśmy, jest tak przez Niego
współprzeniknięte, że On jest podmiotem ostatecznym na
fundamencie podmiotu, którym my jesteśmy”[71].
Rzeczywiście, np. z egzegetycznego punktu widzenia, trudno wybrać,
czy w danym tekście chodzi o Ducha czy o ducha ludzkiego (np. Rz 12,11).
„Ta wieloznaczność, kłopotliwa dla tłumacza, dla
wiary okazuje się
światłem. Stanowi ona dowód, że Duch Boży,
nawet wtedy, kiedy napełnia człowieka i przemienia go, pozostawia mu
całą jego osobowość”[72].
A Duch nie jest tu bez Chrystusa i Ojca.

[1] F.Lambiasi,
Lo Spirito Santo: mistero e presenza. Per una sintesi di pneumatologia, Bologna 1987, s. 326. Por.
W.Dirks, „Credo nello Spirito
Santo”, w: Il Simbolo Apostolico. A cura di G.Rein, Brescia 1971, s. 100: „Może medytacja oraz jej najwyższa forma, cisza
mistyczna, mogą nam coś odsłonić z misterium Jego zamieszkiwania
w nas. (...) brakuje odpowiednich słów, wyrażeń, by
zdefiniować podobne doświadczenia.  (...) To tu znajduje się tragiczny
i zasadniczy punkt: nie udaje mi się uchwycić Boga jako bytu
odrębnego w stosunku do mnie, w dialogu ze mną właśnie wtedy,
kiedy jest tuż przy mnie”.

[2] „Ga
4,6 ukazuje nam, że cechą charakterystyczną dla Pneuma jest
bycie «wspólną platformą» dla Boga Ojca
(który posyła Pneuma jako swego własnego), dla Syna (od
którego Pneuma otrzymuje swoisty charakter Chrystusowy) i dla chrześcijan
(ich serce jest dla Pneuma ostatecznym celem, tam ma On wzbudzać odwrotny
ruch wstępowania)” (R.Penna, cyt. za
F.Lambiasi, Lo Spirito Santo, s. 193).

[3] Rz
8,16 można rozumieć następująco. Z suwerennej woli i mocy
samego Ducha Bożego duch chrześcijanina jest „miejscem”,
gdzie w życiu wierzącego łączy się to, co ludzkie, z
tym co boskie (tak G.D.Fee, Gifts of the Spirit,
w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F.Hawthorne etc., Downers
Grove - Leicester 1993, s. 341). Opinia jest bardzo ciekawa.
Jednak np. biblijne pojęcia „duch” jest złożone.
Niekiedy istnieje tu różnica w stosunku do naszego
współczesnego rozumienia. Por. J.A. Fitzmyer, Pauline Theology, w: The New Jerome Biblical
Commentary. Edited by R.E.Brown
S.S. etc., London 1992, s. 1406: „Paweł nie opisuje bytu ludzkiego jako samego w sobie;
napomyka o różnym stosunku ludzkości wobec Boga i świata
(...). Tak więc określenia te [ciało, dusza, duch, serce, rozum]
nie oznaczają części poszczególnych ludzkich istot, ale
raczej aspekty tej samej osoby jako widzianej z różnych
perspektyw”.

[4] Tak komentuje Rz 8,9 M.-A.Chevallier (Souffle de Dieu. Le
Saint-Esprit dans le Nouveau Testament. Volume II. L’apôtre Paul -
Les écrits johanniques - L’héritage paulinien -
Réflexions finales, Paris
1990, s. 360): „(...) «w
Duchu» oznacza «w stosunku zależności od
Tchnienia». (...) Przenośnia «przestrzeni» to obraz
posiadanej władzy (...): «Jesteście w sferze
wpływów Tchnienia pod warunkiem, że Tchnienie w was
mieszka»”.

[5] M.-A.Chevallier,
Souffle, s. 364n.

[6] Por. L.Bouyer, Duch Święty
Pocieszyciel. Duch Święty i
życie w łasce, Kraków 2000, s. 15n.

[7] J.Henchey, L’inabitazione divina: sorgente e scopo della missione
apostolica, w: Compendio di teologia spirituale. In onore di Jordan Aumann, O.P. A cura di E.G. de Cea,
Roma 1992, s. 121: „Cała duchowość
chrześcijańska jest przeniknięta i kształtowana przez coraz
wznioślejsze tony. Chodzi o zamieszkiwanie Boga w Trójcy
Świętej jedynego. To one ją inspirują, dają
możliwości posłudze kościelnej i przemieniają się
w życie wieczne  z Ojcem i
Synem i Duchem Świętym”.

[8] Por.
W.Hryniewicz, Dar Zmartwychwstałego.
Pneumatologia prawosławna i jej znaczenie dla ekumenii, w: Duch,
który jednoczy. Zarys pneumatologii. Praca zbiorowa pod redakcją
M.Marczewskiego, Lublin 1998, s. 224.

[9] „Opętany”
np. po francusku to „possédé”,
po włosku „posseduto”.
Oba określenia w znaczeniu pierwszym to tyle co „posiadany”.

[10] Obecność
ta jest kardynalnie związana z udzielonym nam przez Ojca i Chrystusa
Duchem. „Św. Paweł na wielu miejscach wyraża wiarę,
że Jezus jest obecny w słowie Bożym, które czyta się
i zwiastuje (np. 2 Kor 4,5; Flp 1,18). Słowo Boże nie pozostawia
żadnej wątpliwości, że uwielbiony Jezus Chrystus jest z
nami, chociaż odszedł. Wyraźnie nadto wskazuje
wielokształtną obecność Pana (...) Fakt Jego obecności
przesłania jednak głęboka tajemnica. Bo któż
zdoła wyjaśnić, jak Jezus jest w świętej Ewangelii, w
słowie Biblii i w słowie kaznodziei, we wspólnocie zebranej w
Jego imię, w głodnych, w więźniach czy w dzieciach? (...) dialogi
teologiczne podjęły piękną prawdę o Jezusowej
obecności na ziemi po wniebowstąpieniu. (...) powiedziały (...)
coś bardzo ważnego, mianowicie że Jezus jest obecny w Duchu
Świętym. W «Duchu Świętym» - pozostaje dla nas
niejasne (cóż bowiem mamy rozumieć przez tę
formułę?), wystarczająco jednak jasno wskazuje na związek
obecności Chrystusa z obecnością i działaniem Ducha
Świętego. Misterium wielorakiej obecności Jezusa Chrystusa w świecie
mamy interpretować pneumatologicznie” (S.C. Napiórkowski, Pneumatologia dialogów protestancko -
katolickich, w: Duch, który jednoczy. Zarys pneumatologii. Praca
zbiorowa pod redakcją M.Marczewskiego, Lublin 1998, s. 234n).

[11] W
Nowym Testamencie słowo „Bóg” (qeo,j) zasadniczo odnosi się do Ojca. Wyjątki to J
1,1.18; 20,28; Rz 9,5; Tt 2,13; 1 J 5,20. Por. M. Corbin, La
paternité de Dieu, Paryż 1998, s. 10.

[12]
Ciekawe omówienie tego misterium (tak w aspekcie wspólnotowym jak
i indywidualnym) można znaleźć u L.Cerfaux, La teologia della Chiesa secondo san Paolo. Introduzione di T. Federici,
Roma 1968, s. 189.

[13] Por.
M. Bielawski, Przemieniające światło Ducha. Na tropach
pneumatologii, Warszawa - Lublin 1999, s. 10).

[14] Co
do związków między zamieszkiwaniem w chrześcijaninie Ojca
i Chrystusa oraz Ducha Świętego zob. G. De Rosa, Lo Spirito Santo Consolatore. Teologia e spiritualità,
Roma - Torino 2001, s.
77n.

[15] F.Lambiasi, Lo Spirito Santo, s. 270. Znacząca pod tym względem jest
następująca wypowiedź św. Symeona Nowego Teologa:
„Królestwo niebieskie polega zaś na uczestnictwie w Duchu
Świętym (...), toteż całą naszą
gorliwość wkładamy w to, aby otrzymać i zachować w
sobie Ducha Świętego. Niech więc nie mówią ci,
którzy nie doznają nieustannie gwałtu (w sercu), niedostatku,
poniżenia i ucisku: «Mamy w sobie Ducha Świętego»,
ponieważ bez uczynków, bez potu i trudu, których wymaga
cnota, nikt nie otrzyma tej nagrody”. Cyt. za Y.M.-J.Congar, Wierzę w Ducha Świętego. Tom II.
„Panem jest Duch i daje życie” (2 Kor 3,17), Warszawa 1995,
s. 151.

[16] Por.
L.Bouyer: „...
powinniśmy wrócić do naszej własnej pneumatologii; do
naszej teologii łaski Bożej, rozumianej jako teologia Ducha
żyjącego w nas” (Duch
Święty, s. 13).

[17] Nasze,
często tak źle kojarzące się określenie
„ekonomia” pochodzi od gr. oivkonomi,a,
„zarządzanie gospodarstwem”, „kierowanie domem”. W
takim razie ekonomia zbawienia to dobroczynne gospodarowanie Boże w domu
stworzenia - zbawienia. I czy nie mamy tu całkowicie
zobowiązującego np. wzoru dla wszelkiej ludzkiej ekonomii, działalności,
także tych ekonomicznych (we współczesnym rozumieniu tego
określenia)?

[18] Tak rozumie Ef 4,23 J.Guillet, Esprit, w: Vocabulaire de théologie
biblique. Publié sous la direction de X. Léon - Dufour etc.
Deuxième édition révisé et augmentée, Paris
1971, kol. 389.

[19] „Według
św. Ireneusza, pełnię człowieczeństwa tworzą:
ciało, dusza i Duch Święty. (...) Taki właśnie
człowiek doskonały i duchowy został (...) stworzony na obraz i
podobieństwo Boga (...). Bez zespolenia Ducha Świętego z
duszą człowiek pozostałby jedynie istotą psychiczną i
cielesną, a więc niedoskonałą. Nosiłby wprawdzie obraz
Boży w swoim ciele, ale pozbawiony byłby podobieństwa,
którego udziela Duch Święty. Jedynie zamieszkanie i
złączenie wszystkich trzech elementów, tj. ciała, duszy i
Ducha, czyni człowieka doskonałym” (W.Hryniewicz, Dar, s. 221n).

[20] Por.
W.Hryniewicz,
Dar, s. 222: „... Wypowiedzi te są zrozumiałe jedynie w
świetle teocentrycznej koncepcji człowieka i pneumatologicznej
wrażliwości tradycji wschodniej na tajemnicę osoby. Duch
Święty wyzwala osobę od zależności względem
własnej natury, daje jej zdolność przekraczania samej siebie i
otwartość wzwyż. Jest On obecny w człowieku i przenika go,
pozostając jednak zawsze suwerenny i transcendentny. Nie staje się
nigdy jego «częścią składową». Jako byt
otwarty, człowiek w sposób «naturalny» nosi w sobie
obraz Boży. Jest w pełni sobą tylko wtedy, kiedy pozostaje we
wspólnocie z Bogiem i uczestniczy w Jego życiu. Taki jest jego
prawdziwy byt i prawdziwa natura”.

[21] 1
Kor 6,17-19 wraz z kontekstem ukazuje to także w kategoriach radykalnych
wyłączności oraz zmiany na lepsze (starożytność
zna np. prostytucję związaną z kultami pogańskimi).
Także misterium Bożego zamieszkiwania wpisuje się w logikę
wyjątkowości i koniecznej wyłączności
związków (por. np. 1 Kor 8,5-6). Tym samym ze strony człowieka
chodzi o przyjęcie daru zbawienia, a więc i o własne
konsekwentne i coraz pełniejsze wybory, o własną
tożsamość. Por.
R. Fabris, Identità cristiana. Prima
Lettera di Paolo ai Corinzi, Torino 1980, s. 71.

[22] „W
pewnym sensie całe dzieło Chrystusa skierowane było ku temu, aby
człowiek mógł otrzymać Ducha Świętego i
stać się «nosicielem Ducha». Działania Ducha,
który doprowadza istoty stworzone do spełnienia, nie pojmowali
Ojcowie wschodni jako czegoś niezwykłego i cudownego. Widzieli w nim
urzeczywistnienie pierwotnego planu Bożego, zgodnego z naturą
ludzką” (W.Hryniewicz, Dar, s.
221).

[23] „Przebóstwienie
jest szczególnym działaniem Bożym ad extra, bo co do istoty
polega na byciu wprowadzonym w ad intra życia Bożego. Chodzi
więc o uczestniczenie w
zażyłej dynamice pochodzenia Osób Bożych.
Jeśli by tak nie było, to pozostalibyśmy «obcymi i
przychodniami» (Ef 2,19)” (F.Lambiasi,
Lo Spirito Santo, s. 273).

[24] Omawiając
pneumatologię św. Bazylego,
B.Częsz (Pneumatologia Ojców Kościoła, w: Duch,
który jednoczy. Zarys pneumatologii. Praca zbiorowa pod redakcją
M.Marczewskiego, Lublin 1998, s. 96n) stwierdza: „Stworzenia (...)
dzięki Jego [tzn. Ducha] obecności i działaniu
«osiągają swoją doskonałość
(teleiousthai)» (...). Oznacza ona nowy wymiar egzystencji, ponieważ
odnowa, która dokonuje się za sprawą Ducha Świętego,
jest równoznaczna z przemianą doznań życia ziemskiego w
niebieskie (...). W konsekwencji jest to nowa jakość życia, dla
której Bazyli wprowadza charakterystyczne określenie:
«zażyłość z Bogiem» (oikeiosis pros theon).
Przebóstwienie człowieka, które wyraża się w
możliwości przeżywania zażyłości z Bogiem, ujmuje
Bazyli z Cezarei w daleko idących kategoriach. Mówi bowiem o
stałym «mieszkaniu z Bogiem», co w rozumieniu człowieka
starożytności oznaczało wspólnotę typu rodzinnego,
familjalnego. (...) W Bazyliańskiej teologii zażyłość
z Bogiem jest tożsama z wolnością i przeciwstawiona niewoli
(douleia)”. Oikeiosis pros theon można rozumieć jako
domową zażyłość z Bogiem.

[25] „(...)
łaska nie jest jakąś rzeczywistością samą w
sobie, nie jest jakimś rodzajem fluidu (...). Jednak łaska nie jest
też czymś abstrakcyjnym; nie istnieje ona na zewnątrz tych
dwóch podmiotów: Boga i człowieka. Jak
miłość, i łaska nie istnieje samotnie. (...)
miłość jest spotkaniem osób. (...) jak
miłość, tak i łaska nie jest niczym innym jak
spotkaniem” (J.-C.Barreau, Messaggio di
Gesů Cristo. II edizione, Modena 1968, s. 107).

[26] Por.
B.Inlender, Życie w Duchu
Świętym, w: Napełnieni Duchem Świętym. Praca zbiorowa,
Poznań 1982, s. 182n: „Nasze Boże usynowienie i
usprawiedliwienie połączone jest z upodobnieniem nas do Boga,
włączeniem w nurt Jego trynitarnego życia i udzieleniem nam
uczestnictwa w Jego Boskiej naturze. Chrześcijańska Tradycja,
wychodząc z lapidarnych niekiedy sformułowań biblijnych,
ukazała wielostronne działanie Ducha Świętego w tym
zbliżeniu człowieka do Boga (...), przy czym w Tradycji
Kościoła wschodniego szczególny akcent położony
został na «przebóstwieniu» człowieka (...), w
Kościele zachodnim na udzieleniu «łaski» (...)”.
Łaska nie jest więc jakimś wyrazem lekceważenia,
„dawania na odczepne”.

[27] Oto
punkt widzenia F.-X.Durrwell’a,
L’Eucharistie. Présence du Christ, Paris 1971, s. 68 przyp. 71: „Trzeba podziękować
Gilbert’owi Cesborn, że wobec teologii, które rozmywają
i rozcieńczają, śmiertelnych dla nadziei
chrześcijańskiej miał odwagę napisać: «Chrystus
jest na zawsze naszym zastawem. Stąd nie zaskakuje, że w ciągu
wieków chrześcijanie bardziej niż ktokolwiek miłowali
innych. Przeciwnie niż to głosi tchórzliwy,
demobilizujący slogan (...) prawdziwi chrześcijanie są
«lepsi od innych». Dowodzi tego historia i współczesne
statystyki. Trzeba jedynie dodać: chrześcijanie nie mają w tym
żadnej zasługi. To ktoś inny, w nich, bez przerwy ich prowadzi.
Prawdziwi chrześcijanie to ludzie zamieszkali»”.

[28] F.Lambiasi,
Lo Spirito Santo, s. 267.

[29] Por.
W.Hryniewicz, Dar, s.
221.

[30] Por.
J. Dupont, Studi sugli Atti degli Apostoli, Roma
1975, s. 837.

[31] L.Bouyer, Duch Święty, s.
106.

[32] W.Hryniewicz, Dar, s. 223: „Człowiek
jest istotą pneumatoforyczną i epikletyczną, skazaną na
przyzywanie. Przyzywaniu człowieka towarzyszy wezwanie idące od
wewnątrz - od Bożego Ducha, przenikającego nie tyko
głębokości Boga (por. 1 Kor 2,10), ale również to
wszystko, co kryje się w głębi człowieka. Odpowiedzią
na wezwanie pochodzące od Boga jest przyzywanie skierowane ku Niemu ze
strony człowieka”.

[33] G.Ravasi, Linee bibliche dell’esperienza spirituale, w: Corso di
spiritualità. Esperienza - sistematica - proiezioni, Brescia 1989, s. 102.

[34] Por. S. Parsons, La vita cristiana nel nuovo Testamento: una chiamata alla
perfezione, w: Compendio di teologia spirituale. In onore di Jordan Aumann, O.P. A cura di E. G. de
Cea, Roma 1992, s. 111: „Także Apostoł Paweł
mógłby mówić o życiu wiecznym jako o pewnej
przyszłej rekompensacie dla sprawiedliwych (...). Jednak podkreśla
on, że ci, którzy uwierzyli i przyjęli chrzest (...), już
teraz posiadają to życie. (...) Jak to możliwe?
Właśnie dzięki obecności Ducha, który w nich
zamieszkuje i już ich prowadzi poprzez nowe życie w Chrystusie (...).
W ten sposób otrzymują zabezpieczenie co do pełni
życia  w chwili
zmartwychwstania ciała (...)”.

[35] Por. L. De Lorenzi, La vita
spirituale di S. Paolo, w: Storia della spiritualità. 2. La
spiritualità del Nuovo Testamento. A cura di G.Barbaglio, Bologna 1988,
s. 158.

[36] Można
to ująć np. w następujący sposób: „Wcielony Syn Boży był bez grzechu, od samego
początku żył nie oddzielony od Boga, Jego
człowieczeństwo nie było pod żadnym względem
przeszkodą dla Bożej woli zbawienia. Ale my jesteśmy i
pozostajemy grzesznikami i dlatego możemy udaremnić
obecność Ducha Świętego w nas” (H.Mühlen, Odnowa w Duchu Świętym.
Wdrożenie w podstawowe doświadczenie chrześcijańskie. I.
Nauka i zachęta, Kraków 1985, s.
199). Por. Mdr 1,5, Ef 4,30.

[37] Szerzej na ten temat zob. S.Lyonnet,
La vocazione cristiana alla perfezione secondo s. Paolo, w: La vita secondo lo
Spirito, condizione del cristiano. Introduzione di Y.M.-J. Congar, Roma 1967, s.
255.

[38] Por.
Y.M.-J.Congar, Wierzę w Ducha
Świętego. Tom II, s. 104:
„Jest to oczywiste u św. Pawła: według niego Duch
Święty działa w sercu człowieka i można tego
doświadczyć. Paweł wyraźnie mówi o Jego
świadectwie: Rz 8,16; 9,1”.

[39] Tak
to ujmuje R.Laurentin, Nieznany Duch
Święty. Odkrywanie Jego doświadczenia i Jego Osoby. Wstęp:
Jacek Salij OP, Kraków 1998, s. 457:
„Duch Święty nas szanuje i niczego nie czyni w nas bez nas,
niczego, co wykraczałoby poza nasze prawdziwe pragnienia”.

[40] Por.
S.Gręś, Eschatyczny wymiar
obecności Ducha Świętego w ziemskim życiu człowieka,
w: Duch Odnowiciel. 12 Kolekcja Communio. Poznań 1998, s. 341: „Bóg
jako Stwórca wszechświata jest obecny przez swojego Ducha we
wszelkim stworzeniu i w każdej poszczególnej istocie
ożywionej. Dzięki mocy Ducha, Bóg stwarza i zachowuje wszystko
w istnieniu oraz ożywia i chroni każde stworzenie, aby nie stało
się ono nicością, a także je ulepsza. Zamieszkiwanie Ducha
Bożego jest wielką wewnętrzną tajemnicą stworzenia.
Bóg zamieszkując w stworzeniach przez swego Ducha, uczestniczy
także w ich losach, a zatem cierpienia stworzeń są
równocześnie współcierpieniami Jego Ducha”.

[41] Por.
Dz 10,38.

[42] R.Penna (Saggio sulla teologia del nuovo Testamento, w:
Il Messaggio della salvezza. Corso completo di studi biblici. Scritti
Apostolici. A cura di: G.Ghiberti etc., Torino 1969, s.
1280) ujmuje to w następujący
sposób: „Jedynie przez wydarzenie krzyż -
zmartwychwstanie przeobfita apape Boża (która już
przewodziła naszemu odwiecznemu powołaniu w Chrystusie, por. Ef
1,4.6), «jest rozlana w naszych sercach przez danego nam Ducha
Świętego» (Rz 5,5). Miłość Boża jest
stwórcza. Jest ona zawsze ukierunkowana na wzbudzenie nowego
porządku rzeczy. W tym wypadku chodzi o nowego człowieka. Jednak
miłość Boża, nie jest w nas jedynie przejściowo
(żeby tak powiedzieć), by następnie przelać się na tak
czy na inaczej bliskiego nam człowieka. Ona najpierw stwarza w nas
nową sytuację, nowe znajdowanie się przed nią
samą” (następnie Autor przytacza Ga 4,4-6).

[43] Por. A.Jankowski, „Duch Jezusa Chrystusa”. Dane
Nowego Testamentu, w: Napełnieni Duchem Świętym. Praca zbiorowa,
Poznań 1982, s. 43 („...działanie Ducha Świętego
równocześnie w obydwóch sferach, pozwala na wyprowadzenie
ważnego odróżnienia indywidualnej i zbiorowej
świątyni Bożej: z grecka - mikronaosu i markronaosu”).

[44] B.Częsz
(Pneumatologia Ojców, s. 80) tak
przedstawia nauczanie św. Ireneusza o chrzcie Chrystusa:
„Został zapoczątkowany wtedy proces zadomowienia się Ducha
Świętego w człowieku, «przyzwyczajanie się» do
zamieszkania w rodzaju ludzkim właśnie poprzez namaszczenie Jezusa
(...). Było to możliwe dzięki temu, że Syn Boży
przyjął ludzką naturę, i dlatego w Nim mógł
Duch Święty «przyzwyczajać się» do
zamieszkiwania w rodzaju ludzkim”.

[45] Por. J.Daniélou, Cristo e noi. Seconda edizione, Alba 1964, s. 290: „W wartym odnotowana
tekście św. Paweł mówi (...), że przez chrzest
zostaliśmy wskrzeszeni razem z Chrystusem i że zasiadamy razem z Nim
w niebie (Ef 2,6). Chrzest jest więc uczestnictwem we
wniebowstąpieniu Chrystusa: nie tylko w nadziei jesteśmy już z
Nim w niebie, łaska już jest aktualnym uczestnictwem w
przebóstwieniu Chrystusowego człowieczeństwa”.

[46] Warto
tu przytoczyć następujące uwagi J.Finkenzeller’a,
Eschatologia. Podręcznik teologii dogmatycznej pod redakcją
W.Beinerta. Traktat XI. Przekład O. W.Szymona OP. Redakcja naukowa Z.Kijas
OFMConv, Kraków 2000, s. 236n:
„K.Rahner (...) zwrócił uwagę (...), że
oglądanie Boga oznacza nie usunięcie, czy choćby pomniejszenie
tajemnicy Boga, lecz absolutną jej bliskość. (...) Mimo iż
szczęśliwość niebieska jest od samego początku
definitywna, to jednak wzrasta ona ekstensywnie i intensywnie, proporcjonalnie
do napełniającej istotę człowieka łaski; nigdy nie
osiągnie ona jednak kresu, ponieważ istota skończona nigdy i w
niczym nie może osiągnąć Nieskończonego”.

[47] R.Penna,
Essere cristiani secondo Paolo, Casale Monferrato 1979, s. 112.

[48] „Duch
Święty zstąpił na Syna Bożego, który stał
się człowiekiem, by w Nim przyzwyczaić się do
zamieszkiwania i spoczywania między ludźmi, do przybywania w dziele
ukształtowanym przez Boga, aby móc sprawić w nich wolę
Ojca i odnowić ich” (św.
Irenesz, cyt. za F.Lambiasi, Lo Spirito Santo, s. 207n).

[49] Por.
G.M.Bartosik, Przybytek Ducha
Świętego. Relacja Duch Święty - Maryja według Pisma
Świętego i Ojców Kościoła, w: Duch Odnowiciel. 12
Kolekcja Communio. Poznań 1998, s. 162: „U niektórych
pisarzy epoki patrystycznej Maryja jest także dla poszczególnego
chrześcijanina wzorem otwarcia się na płodne działanie
Ducha Świętego. Chrześcijanin ma «rodzić w swoim
życiu Chrystusa z Ducha Świętego i dawać Go innym»,
tak jak Dziewica z Nazaretu”.

[50] R.Laurentin
widzi tu nawet wypełnienie całego dzieła Bożego „Kres tego doświadczenia [chodzi o
przemianę, odnowę, wzrost], którym jest Bóg, już
nam został dany: Jesteśmy świątynią Ducha
Świętego” (Nieznany Duch Święty, s. 182).

[51] Por. M.-A.Chevallier, Souffle, s. 358.

[52] „W tym tak bogatym i głębokim temacie
zamieszkiwania Ducha Świętego w naszych ciałach i we
wspólnocie, którą tworzymy, odnajdujemy
równowagę teologii, która, stwierdzając fakt
immanencji, unika również pomieszania. Duch Święty
może być zasadą łączności i wspólnoty
między Bogiem a nami, między nami i wszystkimi, właśnie
dlatego, że jako Duch jest On władczy i subtelny, jeden we
wszystkich: jednoczy osoby, nie bezczeszcząc ich życia
wewnętrznego ani nie pomniejszając ich wolności (...).Tak samo
Chrystus jest we mnie, jest moim życiem, ale przecież pozostaje
sobą i ja pozostaję sobą. To mieszkanie, ta immanencja
zostały wyrażone w całej głębi swej
zażyłości przez podkreślenie, że Duch został
wysłany do serc (...)” (Y.M.-J.Congar,
Wierzę w Ducha Świętego. Tom I. Duch Święty w
„ekonomii”. Objawienie i doświadczenie Ducha, Warszawa 1995, s. 72).

[53] Szerzej
na ten temat zob. G.Philips, La Chiesa
e il suo mistero nel Concilio Vaticano II. Storia, testo e commento della
Costituzione Lumen Gentium. Volume I, Milano 1970, s. 84.

[54] Św.
Augustyn (cyt. za Y.M.-J.Congar, Wierzę w
Ducha Świętego. Tom II, s. 104n).

[55] M.-A.Chevallier,
Souffle, s. 272.

[56] Por.
Y.M.-J.Congar, Wierzę w Ducha
Świętego. Tom II, s. 153: „Zwróćmy uwagę na
śmiałość i głębię liturgii, która
daje ten epizod (Łk 19,1-10) jako ewangelię na uroczystość
poświęcenia kościoła. Oto Kościół jest tym
grzesznikiem, którego dotknęło uprzedzające przebaczenie
i który się nawraca, kiedy Pan przychodzi u niego zamieszkać.
Kościół jest i zawsze będzie przyjściem zbawienia do
domu, gdzie zamieszkał Pan, zaczynając od przekonania człowieka
o niesprawiedliwości i grzechu”.

[57] Por. H. Schlier, La parola di Dio. Teologia della predicazione secondo il Nuovo Testamento, Roma 1963, s. 79: „Co
więcej słowo Boże w Kościele oznacza również,
że w nim przychodzi do nas Duch. Ecclesia jest
«świątynią Boga», w której mieszka Duch
Święty (1 Kor 3,16). To samo dotyczy poszczególnych
chrześcijan (1 Kor  6,16; Rz
8,9). Oni są takimi na mocy ich początku, na mocy chrztu (...) jako
opieczętowani przez Ducha Świętego. Oznacza to, że teraz ich
życie jest otwarte na słowo Boże, że istnieje w nich
obiektywna gotowość i otwarcie się (...) na słowo i na
Ducha, który je objawia”.

[58] C.M.Martini, Tre racconti dello Spirito. Lettera pastorale per verificarci
sui doni del Consolatore 1997-1998, Milano 1997, s.
39n.

[59] J.Homerski,
Duch Święty w listach Pawłowych, w: Duch, który
jednoczy. Zarys pneumatologii. Praca zbiorowa pod redakcją
M.Marczewskiego, Lublin 1998, s. 72.

[60] Por.
B.Częsz, Pneumatologia Ojców, s.
97: „Według Bazylego, Duch Święty jest «miejscem
uświęconych» (tópos ton hagion), a człowiek
uświęcony staje się «miejscem właściwym»
(tópos oikeios) dla Ducha Świętego”. Warto
pamiętać, że oivkei/oj
należy do tej samej rodziny słów co np. oivke,w („mieszkać”),
oi=koj („dom”). W takim
razie chrześcijanin, czyli człowiek uświęcany (np. 1 Kor
1,2; 6,11), jest domem, rodzinnym miejscem właściwym dla Ducha
Świętego. Określenie oivkei/oj
może też znaczyć „domownik” (por. Ga 6,10; Ef 2,19;
1 Tm 5,8).

[61] Por. S. Lyonnet, La vocazione cristiana alla perfezione secondo s. Paolo, w: La
vita secondo lo Spirito, condizione del cristiano. Introduzione di Y.M.-J. Congar, Roma 1967, s. 281.

[62] „(...) obecność Ducha Świętego w
naszym wnętrzu, źródło «obfitującej»
Bożej nadziei, wiąże nas węzłem solidarności ze
światem, który jest jeszcze daleko od Boga; z wszystkimi ludzkimi
tęsknotami, które same w sobie są jedynie oznaką
cierpienia, tego, że temu światu jeszcze czegoś bark. (...)
Obecność Ducha Świętego w naszym wnętrzu nie daje nam
statusu ludzi uprzywilejowanych, oddzielającego nas od świata.
Pogłębia ona wręcz solidarne więzi, łączące
nas  z cierpieniami i
tęsknotami stworzenia: i my «wzdychamy» razem z nim” (Brat John z Taizé, Twórca rzeczy
nieoczekiwanych. Nowość i Duch w Biblii, Poznań 1998, s. 100).

[63] R.Penna, Essere cristiani, s.
24.

[64] R.Penna,
Essere cristiani, s. 49.

[65] Y.M.-J.Congar, Wierzę w Ducha Świętego.
Tom I,
s. 50.

[66] Por. L.J.Kreitzer, Eschatology, w: Dictionary of Paul and His Letters. Editors: G.F.Hawthorne etc., Downers Grove - Leicester
1993, s. 263.

[67] Tak to ujmuje H.Mühlen (Odnowa w Duchu Świętym): „...
wszystkie nasze siły zostają pobudzone do uwielbienia Boga i do
służby, kiedy Duch Święty «daje
świadectwo» naszemu ludzkiemu duchowi, że jesteśmy
dziećmi Bożymi. Wynika z tego pierwsza ważna zasada:
Doświadczenie Ducha Świętego następuje w nas, ale nie bez
nas”.

[68] Por.
R.Karwacki, Od chrystomonizmu ku
pneumatologicznej teologii, w: Duch, który jednoczy. Zarys
pneumatologii. Praca zbiorowa pod redakcją M.Marczewskiego, Lublin 1998,
s. 138: „Duch Święty jest Duchem miłości,
Duchem prawdy i Duchem świętości, jest zasadą
uświęcającą. Möhlerowi chodziło o to, aby
wykazać, że Duch Święty nie tylko działa w
człowieku, ale przede wszystkim udziela się mu istotowo i w ten
sposób uświęca go. Stąd właśnie Möhler
wyprowadzał synostwo Boże, o którym mówił św.
Paweł (por. Rz 8,14nn). Przypominał przy tym, że już
Ojcowie Kościoła, a szczególnie Orygenes, uważali
udzielenie się Ducha Świętego za podstawę
świętości człowieka. Żadna istota stworzona nie
może inaczej osiągnąć świętości jak tylko
przez świętego i uświęcającego Ducha
Świętego; również żadna istota nie może inaczej
należeć do żywotnej wspólnoty z Bogiem jak tylko przez
wspólnotę z Duchem Świętym”.

[69] Por.
J.-Y. Lacoste, O teologię Ducha, w: Duch
Odnowiciel. 12 Kolekcja Communio. Poznań 1998, s. 34: „Bycie
Bogiem nie oznacza «posiadania» boskości, lecz jej
przekazywanie (...): tego się uczymy, w każdym bądź razie,
od Ojca”.

[70] H.Mühlen,
L’evento di Cristo come atto dello Spirito Santo, w: Mysterium salutis
III/2. Nuovo corso di dogmatica come teologia della storia della salvezza. A
cura di J.Feiner etc. Edizione italiana a cura di F.V.Joannes. L’evento
di Cristo. Con la collaborazione di J.Alfaro etc. Parte II, Brescia 1971, s. 683. Por.
tenże, Odnowa w Duchu Świętym.
Wdrożenie w podstawowe doświadczenie chrześcijańskie. II.
Modlitwa i oczekiwanie, Kraków 1985 (komentując określnie
„Abba”, pisze on: „Bóg jest zatem nie tyko
rzeczywistością poza nami samymi, ku której kierujemy się
swoim rozumem czy wolą, lecz pragnie On jako Duch Święty
być obecny w głębi naszych serc i przez to prowadzić nas ku
sobie”).

[71] H. U. von Balthasar (cyt. za F.Lambiasi,
Lo Spirito Santo, s. 273).

[72] J.Guillet,
Esprit,  kol 390.